Burburkii Dowladdii Kacaanka ilaa Doorashadii Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed (Qaybta 1): Bilowgii Burburka Soomaaliya

 Taariikhda Soomaaliya waxay xambaarsan tahay dhacdooyin waaweyn oo saameyn qoto dheer ku yeeshay dowladnimada, bulshada iyo mustaqbalka dalka. Mid ka mid ah marxaladihii ugu adkaa wuxuu ahaa burburkii dowladdii kacaanka sanadkii 1991. Dhacdadan ma ahayn oo keliya isbeddel siyaasadeed, balse waxay ahayd dhacdo beddeshay nolosha malaayiin Soomaali ah, iyadoo sababtay dagaallo sokeeye, barakac baahsan iyo burbur ku yimid dhammaan hay'adihii dowladda.

Dowladdii kacaanka oo talada haysay tan iyo 1969 waxay sannadihii ugu dambeeyay wajahday dhibaatooyin is biirsaday. Dagaalkii Itoobiya ee 1977–1978 wuxuu dhaawac weyn u geystay awoodda militariga iyo dhaqaalaha dalka. Intaas waxaa sii dheeraa hoos u dhaca dhaqaalaha, musuqmaasuqa, shaqo la'aanta, iyo cabashooyin isa soo tarayay oo ka imanayay bulshada iyo kooxihii mucaaradka ahaa.

Dabayaaqadii sideetamaadkii, ururro hubeysan ayaa ka hanaqaaday gobollo kala duwan. Kooxahan waxay ku doodayeen in dowladdii waqtigaas jirtay ay ku fashilantay cadaalad, wadaagista awoodda iyo ilaalinta xuquuqda shacabka. Dagaalladii u dhexeeyay ciidamada dowladda iyo kooxaha mucaaradka ayaa si tartiib tartiib ah ugu fiday gobollo badan, taasoo sii daciifisay awooddii dowladda dhexe.

Markii la gaaray bilowgii 1991, dagaalladu waxay gaareen magaalada Muqdisho. Dagaallo culus kadib, dowladdii kacaanka way burburtay, waxaana dalka ka baxay madaxweynihii xiligaas talada hayay. Balse bixitaankii dowladda kama dhalan dowlad cusub oo si degdeg ah u buuxisa kaalintii bannaaneyd. Halkii laga filayay xasillooni iyo isbeddel wanaagsan, waxaa curtay jahawareer siyaasadeed iyo amni darro baahsan.

Burburka dowladda kadib waxaa meesha ka baxay ciidamadii qaranka, booliskii, maxkamadihii iyo hay'adihii adeegyada bulshada. Wasaarado badan way istaageen, iskuullo iyo isbitaallo badanna waa la xiray ama waa la burburiyay. Dadku waxay waayeen dowladdii ilaalin lahayd naftooda iyo hantidooda.

Magaalada Muqdisho waxay noqotay goob ay ku dagaallamaan hoggaamiyeyaal hubeysan oo mid walba doonayay inuu awoodda gacanta ku dhigo. Dagaalladaasi waxay sababeen dhimasho, dhaawac iyo burbur hantiyeed oo aan hore loo arag. Kumannaan qoys ayaa ka qaxay guryahoodii, halka boqollaal kun oo kale ay u gudbeen dalalka deriska ah iyagoo magangelyo raadinaya.

Gobollada dalka intooda badan waxaa ka dhacay qalalaase amni. Waddooyinka waaweyn waxaa lagu arkayay isbaarooyin ay dhiganayeen maleeshiyaad kala duwan. Ganacsiga, waxbarashada iyo adeegyada caafimaadka ayaa si weyn u hakaday. Dhaqaalihii dalka wuxuu galay burbur, waxaana kor u kacay saboolnimada iyo gaajada.

Mid ka mid ah dhibaatooyinkii ugu waaweynaa wuxuu ahaa kala daadsanaanta shacabka Soomaaliyeed. Beelo iyo kooxo hubeysan ayaa bilaabay inay deegaannadooda si gaar ah u maamulaan, iyadoo ay yaraatay isku xirnaantii dowladnimo ee dalka oo dhan. Arrintani waxay sii adkaysay dadaalladii lagu doonayay in dib loogu soo celiyo dowlad dhexe.

Sanadihii 1991 iyo 1992, Soomaaliya waxay wajahday abaar iyo macluul ba'an oo ay sii xoojisay colaaddii socotay. Beeraley badan ma aysan beeran karin dhulkooda, ganacsiguna si caadi ah uma shaqeyn karin. Kumannaan qof ayaa u dhintay gaajo iyo cudurro ka dhashay xaaladda bani'aadamnimo ee sii xumaanaysay.

Bulshada caalamka ayaa si weyn uga walaacday xaaladda Soomaaliya. Hay'ado samafal iyo ururro caalami ah ayaa bilaabay gurmad bani'aadamnimo, hase yeeshee gaarsiinta gargaarka marar badan waxaa caqabad ku noqday dagaallada iyo amni darrada. Kolonyo gargaar siday ayaa mararka qaar lagu weerari jiray waddooyinka.

Xaaladdaas awgeed, Qaramada Midoobay iyo waddamo badan ayaa isku dayay inay gacan ka geystaan nabadeynta Soomaaliya. Waxaa la diray hawlgallo loogu talagalay ilaalinta nabadda iyo sugidda amniga si gargaar bani'aadamnimo loo gaarsiiyo shacabka. Inkastoo dadaalladaasi ay badbaadiyeen dad badan, haddana ma aysan soo afjarin colaadaha gudaha.

Dhanka kale, waxaa jiray shirar badan oo lagu doonayay in hoggaamiyeyaasha Soomaaliyeed la isugu keeno miiska wada hadalka. Hase yeeshee, kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed, loollanka awoodda iyo kalsooni darrada ayaa sababtay in heshiisyo badan aysan dhaqan gelin.

Muddo yar gudaheed, Soomaaliya waxay ka baxday dowlad leh hay'ado shaqeynaya una gudubtay xaalad ay adkaatay in la helo maamul mideysan. Jiil dhan ayaa ku barbaaray jawi dagaal, halka kumannaan carruur ah ay waayeen waxbarasho joogto ah. Saameynta burburkaasi waxay sii socotay sannado badan, waxaana weli muuqda raadadkeeda.

Si kastaba ha ahaatee, shacabka Soomaaliyeed ma aysan quusan. Meelo badan waxaa ka curtay dadaallo nabadeed oo ay hormuud ka ahaayeen odayaal dhaqameed, culimo, ganacsato iyo qaybaha kala duwan ee bulshada. Tallaabooyinkaas ayaa noqday saldhigii lagu bilaabay raadinta dowladnimo cusub, inkastoo jidku uu ahaa mid dheer oo ay hareeyeen caqabado badan.

Qaybta xigta waxay si faahfaahsan uga hadli doontaa shirarkii dib-u-heshiisiinta, aas-aaskii dowladdii ku-meelgaarka ahayd, iyo marxaladihii ugu dambeyn horseeday in Cabdullaahi Yuusuf Axmed loo doorto Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. 

Qaybta 2-aad: Shirarkii Dib-u-Heshiisiinta iyo Dhismahii Dowladdii Ku-meelgaarka ahayd

Kadib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya sanadkii 1991, dalka wuxuu galay marxalad ay ka muuqatay firaaqo siyaasadeed, amni darro iyo kala qaybsanaan. Inkastoo colaadaha ay sii xoogeysanayeen, haddana waxaa jiray dadaallo isdaba joog ah oo lagu doonayay in dib loogu soo celiyo dowladnimo iyo midnimo qaran. Shirar badan oo dib-u-heshiisiin ah ayaa lagu qabtay gudaha iyo dibadda dalka, kuwaas oo noqday saldhiggii lagu raadinayay xal waara.

Sanadihii ugu horreeyay ee burburka, hoggaamiyeyaasha kooxaha hubeysan iyo siyaasiyiinta Soomaaliyeed waxaa dhowr jeer la isugu yeeray shirar nabadeed. Ujeeddada ugu weyn waxay ahayd in la joojiyo dagaallada, la abuuro kalsooni, lana dhiso maamul mideeya shacabka Soomaaliyeed. Hase yeeshee, shirar badan ayaa ku dhammaaday is-afgaranwaa, maadaama dhinacyadu ay isku khilaafsanaayeen awood qaybsiga iyo qaabka dowladnimo.

Intii lagu guda jiray sagaashamaadkii, waddamo ay ka mid yihiin Itoobiya, Jabuuti, Kenya iyo Masar ayaa martigeliyay shirar dib-u-heshiisiin. Sidoo kale ururro caalami ah iyo dalal saaxiib la ah Soomaaliya ayaa door muuqda ka qaatay fududeynta wada-hadallada. Inkasta oo dadaalladaasi aysan markiiba keenin dowlad shaqeysa, haddana waxay abuureen rajo ah in xal lagu gaari karo wadahadal halkii laga sii wadi lahaa dagaalka.

Sanadkii 2000 waxaa magaalada Carta ee dalka Jabuuti lagu qabtay shir taariikhi ah oo ay ka qeyb galeen siyaasiyiin, odayaal dhaqameed, culimo, haween iyo xubno ka socday bulshada rayidka. Shirkan ayaa lagu guuleystay in lagu dhiso Dowladdii Ku-meelgaarka ahayd ee Qaranka (TNG), taasoo noqotay isku daygii ugu horreeyay ee lagu soo celiyo dowlad dhexe tan iyo burburkii 1991.

Dowladdan cusub waxaa Madaxweyne loogu doortay Cabdiqaasim Salaad Xasan. Inkastoo ay heshay aqoonsi caalami ah, haddana waxay wajahday caqabado waaweyn. Ma aysan helin awood ay dalka oo dhan ku maamusho, waxaana weli jiray hoggaamiyeyaal hubeysan oo diidanaa maamulka cusub. Sidaas darteed, dowladdaasi waxay awooddeeda inta badan ku koobnayd qaybo ka mid ah Muqdisho.

Dhibaatooyinka amni, dhaqaale xumo iyo taageero la'aan ayaa caqabad ku noqday hirgelinta qorshayaashii dowladda. Hay'adihii dowladda dib ayaa loo aas aasay, balse ma aysan helin awood iyo dhaqaale ku filan oo ay ku fuliyaan waajibaadkooda. Si kastaba ha ahaatee, dhismaha TNG wuxuu noqday tallaabo muhiim ah oo muujisay in Soomaaliya ay weli leedahay rajo dib loogu soo celin karo dowladnimo.

Kadib markii muddadii dowladdaasi dhammaatay, waxaa la bilaabay dadaal cusub oo lagu dhisayo dowlad loo dhan yahay. Dowladda Kenya ayaa martigelisay shir kale oo dib-u-heshiisiin ah, kaas oo ka dhacay magaalada Eldoret, kadibna loo wareejiyay Mbagathi ee Nairobi. Shirkan wuxuu socday muddo ka badan laba sano, wuxuuna ahaa midkii ugu dheeraa uguna ballaarnaa ee Soomaalida dhex mara.

Shirka Mbagathi waxaa ka qeyb galay boqollaal ergo oo isugu jiray siyaasiyiin, odayaal dhaqameed, bulshada rayidka ah iyo wakiillo ka socday beelaha Soomaaliyeed. Doodo dheer iyo wada-hadallo adag kadib, waxaa lagu heshiiyay in la dhiso Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ah (TFG), iyadoo la sameeyay Baarlamaan Federaalka Ku-meelgaar ah oo xubnihiisu matalayeen qaybaha kala duwan ee bulshada.

Aasaaska dowladda federaalka wuxuu calaamad u noqday marxalad cusub oo taariikhda Soomaaliya ah. Waxaa markii ugu horreysay si rasmi ah loo qaatay nidaamka federaalka, iyadoo la rumeysnaa in qaabkani uu fududeyn karo dib-u-heshiisiinta iyo wadaagga awoodda. Inkastoo ay jireen dad taageersanaa iyo kuwo ka shakisanaa nidaamkaas, haddana wuxuu noqday jidkii loo maray dib-u-dhiska dowladnimada.

Dhamaadkii sanadkii 2004, Baarlamaanka Federaalka Ku-meelgaarka ah ayaa u dareeray doorashada Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Tartan adag kadib, waxaa xilka Madaxweynaha loo doortay Cabdullaahi Yuusuf Axmed, oo hore u ahaa hoggaamiyihii maamulka Puntland isla markaana door weyn ku lahaa shirarka dib-u-heshiisiinta.

Doorashada Cabdullaahi Yuusuf waxay ahayd dhacdo taariikhi ah oo muujisay in Soomaaliya ay qaaday tallaabo cusub oo dhanka dowladnimada ah. Inkasta oo waddanku uu weli wajahayay caqabado amni iyo kuwo siyaasadeed, haddana waxaa jiray rajo cusub oo ku saabsan in dowlad rasmi ah dib loogu soo celin karo dalka.

Marxaladdan waxay noqotay buundo isku xirtay burburkii 1991 iyo dadaalladii dib-u-dhiska qaranka. Waxay sidoo kale muujisay in inkasta oo colaado iyo kala qaybsanaan ay jireen, haddana wada-hadalka, dulqaadka iyo tanaasulku ay yihiin waddada keliya ee lagu gaari karo dowladnimo waarta.

Qaybta xigta waxay si faahfaahsan uga hadli doontaa dowladdii Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed, caqabadihii ay wajahday, dib ugu soo laabashadii dowladda gudaha Soomaaliya, iyo dhacdooyinkii horseeday isbeddelladii siyaasadeed ee xigay. 

Qaybta 3-aad: Xilligii Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed – Dib-u-dhiska Dowladnimada iyo Caqabadihii Adkaa

Doorashadii Cabdullaahi Yuusuf Axmed ee sanadkii 2004 waxay calaamad u ahayd bilow cusub oo ay Soomaaliya ku doonaysay inay dib ugu soo ceshato dowladnimadii luntay. In ka badan saddex iyo toban sano kadib burburkii dowladdii dhexe, shacabka Soomaaliyeed iyo beesha caalamku waxay rajaynayeen in Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ahi noqoto tiirkii lagu soo afjari lahaa colaadaha laguna soo celin lahaa hay'adihii qaranka.

Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed wuxuu lahaa waayo-aragnimo siyaasadeed iyo mid ciidan oo soo taxnayd muddo dheer. Wuxuu ka mid ahaa saraakiishii ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya, wuxuuna door muuqda ka soo qaatay aasaaskii maamulka Puntland sanadkii 1998. Taariikhdiisa siyaasadeed ayaa sababtay in qaar badan ay u arkaan hoggaamiye adag oo awood u leh dib-u-dhiska hay'adaha dowladda, halka kuwo kalena ay ka qabeen walaac ku saabsan sida uu u maareyn doono khilaafaadka siyaasadeed ee dalka.

Inkastoo la doortay Madaxweyne iyo Baarlamaan, Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ahi ma aysan awoodin inay si degdeg ah ugu shaqeyso gudaha Soomaaliya. Arrimaha amniga awgood, xaruntii ugu horreysay ee dowladda waxay ahayd magaalada Nairobi ee dalka Kenya, halkaas oo lagu dhisay hay'adihii ugu horreeyay ee dowladda. Tani waxay muujisay heerka adag ee amni darrada ka jirtay Soomaaliya, maadaama dowladdii cusub aysan markiiba awoodin inay xarunteeda ka dhigato Muqdisho.

Muddo kadib, dadaallo diblomaasiyadeed iyo wada-hadallo ay taageerayeen waddamo gobolka ah iyo beesha caalamka ayaa suurageliyay in dowladda si tartiib tartiib ah ugu soo laabato gudaha dalka. Magaalada Baydhabo ayaa noqotay xaruntii ugu horreysay ee ay dowladda ku shaqeyso gudaha Soomaaliya. Halkaas waxaa lagu qabtay kulammo baarlamaan iyo kuwo golaha wasiirrada, iyadoo la isku dayayay in la dhiso hay'ad dowladeed oo shaqeyn karta.

Si kastaba ha ahaatee, dowladda cusub waxay la kulantay caqabado aad u waaweyn. Waxaa jiray kooxo hubeysan oo maamulayay qaybo badan oo dalka ka mid ah, waxaana adkayd in la mideeyo ciidamada kala duwan ee ku kala sugnaa gobollada. Dowladda waxaa sidoo kale horyaallay dib-u-dhiska ciidamada qalabka sida, booliiska, garsoorka iyo dhammaan hay'adihii dowladeed ee burburay sanadkii 1991.

Dhanka dhaqaalaha, xaaladdu ma aysan fiicneyn. Dowladda ma lahayn ilo dhaqaale oo ku filan, canshuur ururin xoog leh ma jirin, adeegyada bulshada badankoodna waxay ku tiirsanaayeen gargaar caalami ah. Taasi waxay adkaysay bixinta mushaharka shaqaalaha dowladda iyo hirgelinta adeegyada aasaasiga ah sida caafimaadka, waxbarashada iyo amniga.

Sanadkii 2006, xaaladda siyaasadeed waxay gashay marxalad cusub kadib markii Midowgii Maxkamadaha Islaamiga ahi uu gacanta ku dhigay inta badan magaalada Muqdisho iyo deegaanno kale oo koonfurta Soomaaliya ah. Maxkamadaha Islaamiga ah waxay muddo gaaban ku guuleysteen inay yareeyaan isbaarooyin badan, hagaajiyaan amniga qaybo ka mid ah caasimadda, isla markaana dib u soo nooleeyaan adeegyo bulsho oo muddo hakad ku jiray. Arrintani waxay kasbatay taageerada qaybo ka mid ah shacabka.

Dhanka kale, Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ahi waxay u aragtay in awoodda sii kordheysa ee Maxkamadaha Islaamiga ahi ay khatar ku tahay jiritaanka dowladda. Xiisadda siyaasadeed waxay isu beddeshay iska hor imaad ciidan, iyadoo dowladda ay taageero militari ka heshay Itoobiya. Dabayaaqadii sanadkii 2006, ciidamada dowladda iyo kuwa Itoobiya ayaa gudaha u galay Muqdisho, waxaana laga saaray Maxkamadihii Islaamiga ahaa magaalada.

Inkastoo dowladda ay gacanta ku dhigtay Muqdisho, haddana dagaalladu ma joogsan. Waxaa bilowday kacdoon hubeysan oo ay hoggaaminayeen kooxo mucaarad ah, kuwaas oo weerarro joogto ah ku qaaday ciidamada dowladda iyo kuwa taageerayay. Taasi waxay sababtay in amniga caasimaddu sii xumaado, isla markaana ay kordhaan barakaca iyo khasaaraha shacabka.

Dadka rayidka ah ayaa ahaa kuwii ugu dhibaatada badnaa. Kumannaan qoys ayaa mar kale ka qaxay guryahooda, halka burbur hor leh uu gaaray kaabeyaashii dhaqaalaha iyo adeegyada bulshada. Isbitaallada iyo iskuullada qaar ayaa hakad galay, ganacsiguna wuxuu wajahday caqabado amni iyo dhaqaale.

Intii ay colaaduhu socdeen, Midowga Afrika wuxuu Soomaaliya u diray howlgal nabad ilaalin ah oo markii dambe loo bixiyay AMISOM. Ciidamadan ayaa loo xil saaray inay taageeraan dowladda, ilaaliyaan xarumaha muhiimka ah, kana qeyb qaataan xasilinta dalka. Hawlgalkan wuxuu noqday mid muddo dheer socday, isagoo door muhiim ah ka qaatay dib-u-dhiska hay'adaha dowladda.

Gudaha Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ah lafteeda waxaa ka jiray khilaafaad siyaasadeed. Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf iyo qaar ka mid ah madaxda sare ee dowladda ayaa marar badan isku khilaafay arrimo la xiriira maamulka, awood qaybsiga iyo jihada siyaasadeed ee dalka. Khilaafaadkaasi waxay wiiqeen awooddii dowladda, waxayna gaabiyeen hirgelinta qorshayaashii dib-u-dhiska.

Sidoo kale, beesha caalamku waxay ku cadaadineysay madaxda dowladda inay gaaraan heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, laguna daro dhinacyada mucaaradka si loo yareeyo colaadaha. Wadahadallo kala duwan ayaa lagu qabtay dibadda, waxaana la isku dayay in la helo xal siyaasadeed oo waara.

Dhammaadkii sanadkii 2008, khilaafaadka siyaasadeed iyo cadaadiska isa soo tarayay ayaa sii kordhay. Ugu dambeyn, Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed wuxuu ku dhawaaqay inuu iska casilay xilkii Madaxweynaha dhammaadkii bisha Diseembar 2008. Khudbaddiisii is-casilaadda ayuu ku sheegay in dowladdiisu ay wajahday caqabado badan oo aysan awoodin inay si buuxda uga gudubto, isla markaana uu rajeynayo in hoggaan cusub uu dalka u horseedo waddo nabadeed.

Inkastoo muddadii uu xilka hayay ay hareeyeen dagaallo, khilaafaad iyo caqabado waaweyn, haddana xilligii Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf wuxuu noqday marxalad muhiim u ah taariikhda Soomaaliya. Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ah waxay dib u soo nooleysay hay'ado dowladeed oo muddo dheer maqnaa, waxayna dhidibada u taagtay geeddi-socodkii horseeday dowladaha xigay.

Taariikhyahannadu waxay isku raacsan yihiin in dib-u-dhiska dowlad burburtay uu yahay hawl adag oo u baahan waqti, dulqaad iyo wadajir. Inkastoo dowladda Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf aysan gaarin dhammaan yoolalkii la hiigsanayay, haddana waxay qayb muhiim ah ka noqotay safarkii dheer ee Soomaaliya ugu jirtay dib u soo celinta dowladnimadeeda.

Qaybta afraad waxay diiradda saari doontaa is-casilaaddii Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf, doorashadii Sheekh Shariif Sheekh Axmed, koboca Al-Shabaab, iyo marxaladihii horseeday dhismaha Dowladda Federaalka Soomaaliya ee casriga ah sanadkii 2012. 

bishii Sebteembar 2012. Doorashadaas waxaa ku guuleystay Xasan Sheekh Maxamuud. Xil wareejintaasi waxay ahayd mid si nabad ah u dhacday, taasoo calaamad u noqotay biseyl siyaasadeed iyo horumar dhinaca dowladnimada ah.

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay billowday qorshayaal lagu xoojinayo hay'adaha qaranka, lagu dhisayo maamullada xubnaha ka ah federaalka, laguna horumarinayo adeegyada bulshada. Inkastoo ay jireen caqabado ay ka mid yihiin amni darrada, musuqmaasuqa iyo dhaqaale xumada, haddana waxaa muuqday rajo cusub oo ku saabsan mustaqbalka dalka.

Socdaalkii Soomaaliya ee u dhexeeyay burburkii 1991 iyo dhismahii Dowladda Federaalka 2012 wuxuu ahaa mid dheer oo ay ku jireen guulo iyo guuldarrooyin is barbar socday. Wuxuu caddeeyay in dib-u-dhiska dowlad burburtay uusan ku imaan karin waqti gaaban, balse uu u baahan yahay samir, wadajir iyo dadaal joogto ah.

Casharka ugu weyn ee laga bartay muddadaas ayaa ah in dowladnimo lagu dhisi karo oo keliya wada-hadal, is-aaminaad iyo ka shaqeynta danta guud. Soomaaliya waxay weli wajahaysaa caqabado, balse waxay sidoo kale leedahay fursado waaweyn oo ay ku gaari karto nabad waarta, horumar dhaqaale iyo dowlad awood leh haddii la ilaaliyo midnimada iyo wadajirka shacabka.

Qaybta shanaad ee ugu dambeysa waxay soo koobaysaa safarkii Soomaaliya laga soo bilaabo burburkii dowladdii dhexe 1991 ilaa dib-u-dhiska hay'adaha dowladda, iyadoo falanqeyn doonta casharradii laga bartay, guulihii la gaaray, caqabadaha weli taagan iyo rajada mustaqbalka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Qaybta 5-aad: Gabagabo – Casharradii Laga Bartay Burburka Soomaaliya iyo Rajada Mustaqbalka

Safarka Soomaaliya laga soo bilaabo burburkii dowladdii dhexe ee sanadkii 1991 ilaa dib-u-dhiska Dowladda Federaalka wuxuu ka mid yahay dhacdooyinka ugu waaweyn ee taariikhda casriga ah ee dalka. Waa muddo ay Soomaaliya soo martay dagaallo sokeeye, barakac baahsan, burbur dhaqaale, kala qaybsanaan siyaasadeed iyo dadaallo aan kala go' lahayn oo lagu doonayay in dib loogu soo celiyo dowladnimadii luntay. Inkastoo waddadu ahayd mid dheer oo adag, haddana taariikhdu waxay caddeysay in rajadu aysan marna dabar go'in.

Burburkii dowladdii dhexe wuxuu sababay in la waayo hay'adihii muhiimka ahaa ee dowladnimada. Ciidamadii qalabka sida way kala daateen, booliiskii iyo garsoorkii way burbureen, halka adeegyadii caafimaadka, waxbarashada iyo kaabeyaasha dhaqaaluhuna ay si weyn u hakadeen. Dadka Soomaaliyeed waxay la kulmeen xaalad adag oo ay ka buuxeen cabsi, gaajo iyo barakac, iyadoo malaayiin qof ay ku khasbanaadeen inay ka tagaan guryahoodii.

Si kastaba ha ahaatee, sannado badan oo colaado ah kadib, waxaa bilowday dadaallo dib-u-heshiisiin oo ay hormuud ka ahaayeen siyaasiyiin, odayaal dhaqameed, culimo, haween, dhalinyaro iyo ganacsato Soomaaliyeed. Sidoo kale, waddamo badan iyo ururrada caalamiga ah ayaa door ka qaatay fududeynta wada-hadallada iyo taageeridda dib-u-dhiska hay'adaha dowladda. Inkastoo shirar badan ay fashilmeen, haddana waxay gogol xaar u noqdeen heshiisyadii dambe ee horseeday dib-u-soo-nooleynta dowladnimada.

Dhismaha Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ahayd sanadkii 2004 wuxuu noqday tallaabo muhiim ah oo lagu bilaabay dib-u-dhiska qaranka. Inkastoo dowladdu ay wajahday caqabado amni iyo kuwo siyaasadeed, haddana waxay dib u furtay albaabkii dowladnimo. Waxaa dib loo aas aasay hay'ado dowladeed, waxaana la bilaabay dhismaha ciidamada qaranka, booliiska iyo maamulka rayidka.

Marxaladihii xigay waxay muujiyeen in dib-u-dhiska dowlad burburtay uusan ahayn hawl sahlan. Waxaa jiray dagaallo joogto ah, weerarro argagixiso, khilaafaad siyaasadeed iyo dhibaatooyin dhaqaale. Hase yeeshee, shacabka Soomaaliyeed waxay muujiyeen adkaysi iyo rabitaan ay ku doonayaan nabad iyo dowlad shaqeysa. Ganacsatada, aqoonyahannada, culimada, haweenka iyo dhalinyarada ayaa door muuqda ka qaatay soo nooleynta bulshada iyo dhaqaalaha.

Mid ka mid ah guulihii ugu muhiimsanaa wuxuu ahaa dhismaha Dowladda Federaalka Soomaaliya sanadkii 2012. Dowladdaasi waxay calaamad u noqotay dhammaadka marxaladdii ku-meelgaarka ahayd iyo bilowga nidaam cusub oo federaal ah. Inkastoo ay weli jireen caqabado waaweyn, haddana Soomaaliya waxay dib u yeelatay hay'ado dowladeed oo sharciyeysan, xiriir caalami ah iyo qorshe lagu horumarinayo dalka.

Casharrada ugu waaweyn ee laga bartay burburka Soomaaliya waxaa ka mid ah in dowladnimada aysan ku dhismin xoog keliya, balse ay ku dhisan tahay cadaalad, kalsooni, wada-tashi iyo ka qaybgalka dhammaan bulshada. Marka shacabka ay dareemaan sinaan iyo isla xisaabtan, waxaa fududaata in la ilaaliyo nabadda iyo midnimada.

Waxaa kale oo la bartay in kala qaybsanaantu ay tahay cadowga ugu weyn ee horumarka. Khilaafaadka siyaasadeed iyo kuwa qabiilka marka ay ka hormaraan danta qaranka, waxay dib u dhigaan horumarka dalka. Taas beddelkeeda, wadajirku wuxuu abuuraa jawi lagu gaari karo horumar waara.

Dhallinyarada Soomaaliyeed ayaa maanta ah laf-dhabarta mustaqbalka dalka. Iyaga ayaa noqon doona hoggaamiyeyaasha berrito, aqoonyahannada, ganacsatada, injineerrada, dhakhaatiirta iyo ciidamada difaaci doona qaranka. Maalgashiga waxbarashada, shaqo-abuurka iyo horumarinta xirfadaha dhalinyarada waa furaha lagu xaqiijin karo Soomaaliya xasilloon oo horumarsan.

Haweenka Soomaaliyeed iyaguna waxay muujiyeen dulqaad iyo geesinimo intii lagu jiray marxaladihii adkaa. Waxay door muhiim ah ka qaateen daryeelka qoysaska, nabadaynta bulshada iyo dib-u-soo-nooleynta dhaqaalaha. Kordhinta ka qaybgalka haweenka ee siyaasadda, maamulka iyo horumarinta bulshada waxay sii xoojin kartaa geeddi-socodka dowladnimada.

Sidoo kale, muhiimad gaar ah ayay leedahay in la xoojiyo hay'adaha garsoorka, la dagaallamo musuqmaasuqa, lana ilaaliyo sharciga. Dowlad xooggan ma aha mid ku dhisan hub badan oo keliya, balse waa mid ay shacabka ku kalsoon yihiin, isla markaana si siman ugu adeegta dhammaan muwaadiniinta.

Amniga ayaa weli ah tiirka ugu muhiimsan ee horumarka. Marka nabad la helo, waxaa kobca ganacsiga, waxbarashada, caafimaadka iyo maalgashiga. Sidaas darteed, wada shaqeynta dowladda, bulshada iyo saaxiibbada caalamiga ah waxay muhiim u tahay in laga gudbo caqabadaha weli taagan.

Inkastoo Soomaaliya ay soo martay waqtiyo aad u adag, haddana maanta waxaa muuqda ifafaalo muujinaya in dalku leeyahay awood uu dib ugu soo kaban karo. Magaalooyin badan ayaa dib loo dhisay, ganacsigu wuu kobcay, jaamacado iyo iskuullo cusub ayaa la furay, waxaana soo kordhaya maalgashi iyo horumar dhinacyo badan leh. Tani waxay caddeyn u tahay adkeysiga iyo kartida shacabka Soomaaliyeed.

Ugu dambayn, taariikhda Soomaaliya ma aha oo keliya sheeko ku saabsan burbur iyo colaado, balse sidoo kale waa sheeko ka hadlaysa adkaysi, dib-u-soo-kabasho iyo rajo. Jiilasha maanta iyo kuwa berri waxaa saaran mas'uuliyadda ah inay ilaaliyaan midnimada, xoojiyaan dowladnimada, kana shaqeeyaan horumar loo siman yahay. Haddii casharradii laga bartay taariikhda si dhab ah looga faa'iideysto, Soomaaliya waxay yeelan kartaa mustaqbal ka wanaagsan kii ay soo martay, iyadoo noqota dal nabdoon, horumarsan oo shacabka oo dhan ay ku wada noolaadaan caddaalad, wadajir iyo barwaaqo.