Taariikhda Gaba-gabadii Kacaanka – Qaybta 1

 Kacaankii Soomaaliya ee dhacay sannadkii 1969 wuxuu ka mid yahay dhacdooyinkii ugu waaweynaa ee taariikhda dalka. Markii ay ciidamadu talada la wareegeen 21-kii Oktoobar 1969, waxaa la sheegay in ujeeddadu ahayd in la soo afjaro musuqmaasuqa, qabyaaladda iyo dhibaatooyinkii siyaasadeed ee jiray. Dowladda cusub waxay billowday isbeddello badan oo la xiriiray waxbarashada, afka Soomaaliga, maamulka iyo adeegyada bulshada. Si kastaba ha ahaatee, sannado badan kadib waxaa soo baxay caqabado siyaasadeed, dhaqaale iyo amni oo si tartiib tartiib ah u wiiqay awooddii dowladdii kacaanka.

Dabayaaqadii 1980-meeyadii xaaladda dalka waxay noqotay mid sii adkaanaysa. Dhaqaalihii dalka ayaa hoos u dhacay, colaado hubeysan ayaa ka curtay gobollo kala duwan, waxaana sii xoogaystay mucaarad hubeysan oo ka soo horjeeday dowladda. Arrimahan oo is biirsaday ayaa horseeday marxalad cusub oo ugu dambayn keentay dhammaadka xukunkii kacaanka.

Mid ka mid ah sababihii ugu waaweynaa ee xaaladdu isu beddeshay wuxuu ahaa dagaalladii daba dheeraaday iyo culayskii dhaqaale ee ka dhashay. Dowladda waxaa ku adkaatay inay sii waddo adeegyadii bulshada iyo horumarintii ay hore u qorshaysay. Dad badan ayaa la kulmay duruufo nololeed oo adag, taasoo keentay in kalsoonidii shacabka ee dowladda ay meelo badan hoos u dhacdo.

Dhanka kale, waxaa sii kordhay ururradii mucaaradka ahaa ee hubeysnaa. Kooxo kala duwan ayaa ka howlgalayay gobollo kala duwan, iyagoo doonayay isbeddel siyaasadeed. Dagaallada u dhexeeyay dowladda iyo kooxahan ayaa sababay khasaaro naf iyo maalba leh, barakac iyo burbur saameeyay qaybo badan oo dalka ka mid ah.

Xiriirka Soomaaliya iyo qaar ka mid ah dowladaha dibadda ayaa isna isbeddelay. Dagaalladii gobolka, isbeddelladii siyaasadda caalamiga ah iyo hoos u dhaca taageerooyinka dibadda waxay sii adkeeyeen xaaladda dalka. Markii taageeradii dhaqaale iyo tan militari ay yaraatay, waxaa sii kordhay culayskii saarnaa dowladda.

Sannadihii 1988 ilaa 1990 waxaa muuqday in xaaladda amni iyo siyaasadeed ay si degdeg ah isu beddelayso. Dagaallo culus ayaa ka dhacay deegaanno kala duwan, waxaana sii xoogaystay mucaaradkii hubeysnaa. Dad badan ayaa ka qaxay guryahooda, halka adeegyo badan oo muhiim ahaa ay hakad galeen.

Markii la gaaray dhammaadkii 1990, xaaladdu waxay gaartay heer aad u adag. Dowladda waxay wajahaysay cadaadis siyaasadeed, mid dhaqaale iyo mid militariba. Dhinacyadii isku hayay dalka ayaa ku guuldareystay inay gaaraan heshiis siyaasadeed oo waara, taasoo sii kordhisay colaadda.

Bilowgii 1991, ciidamada mucaaradka ayaa gudaha u galay caasimadda Muqdisho, waxaana meesha ka baxay xukunkii kacaanka ee muddada dheer jiray. Burburka dowladdii dhexe wuxuu horseeday firaaq siyaasadeed iyo amni, waxaana dalka galay marxalad cusub oo ay hareeyeen colaado iyo kala dambeyn la'aan.

Marka la eego taariikhda, gaba-gabadii kacaanku waxay ahayd natiijada arrimo badan oo is biirsaday, sida khilaafaadka siyaasadeed, dagaallada hubeysan, dhibaatooyinka dhaqaale iyo isbeddellada gobolka iyo caalamka. Fahamka marxaladdan wuxuu muhiim u yahay in laga barto casharradii taariikhda, si loo xoojiyo nabadda, wada hadalka iyo dhismaha dowladnimo waarta mustaqbalka Soomaaliya.

Qaybtan koowaad waxay dulmar ka bixisay xaaladihii horseeday dhammaadka kacaanka. Qaybaha xiga waxay si faahfaahsan uga hadli doonaan dhacdooyinka sannadihii ugu dambeeyay, kaalintii ururrada mucaaradka, burburkii dowladdii dhexe iyo saameyntii ay dhacdooyinkaas ku yeesheen shacabka Soomaaliyeed. 

Taariikhda Gaba-gabadii Kacaanka – Qaybta 2

Dhacdooyinkii 1988–1991 iyo Marxaladihii Ugu Dambeeyay ee Kacaanka

Sannadkii 1988 wuxuu ahaa bilowgii marxalad aad u xasaasi ah oo taariikhda Soomaaliya. Dalka waxaa ka jiray dagaallo u dhexeeyay dowladda iyo kooxo mucaarad hubeysan, iyadoo xaaladda amniga iyo dhaqaaluhuna ay sii xumaanayeen. Colaadahaas ayaa saameyn weyn ku yeeshay shacabka, waxaana kordhay barakaca, burburka hantida iyo hakadka adeegyo badan oo bulshada muhiim u ahaa.

Xilligaas, ururrada mucaaradka ayaa sii ballaariyay dhaqdhaqaaqyadooda. Meelo badan oo dalka ka mid ah waxaa ka dhacay dagaallo culus oo u dhexeeyay ciidamada dowladda iyo kooxaha hubeysan. Dagaalladan ayaa sababay khasaaro naf iyo maal leh, waxayna sii wiiqeen awooddii dowladda ee ay ku maamuli lahayd dhammaan gobollada dalka.

Dhanka dhaqaalaha, xaaladdu waxay gaartay heer aad u adag. Wax-soo-saarkii dalka ayaa hoos u dhacay, ganacsigii wuu yaraaday, qiimaha badeecaduhuna wuu kacay. Dowladda waxaa ku adkaatay bixinta adeegyada aasaasiga ah sida caafimaadka, waxbarashada iyo dayactirka kaabeyaasha dhaqaalaha. Arrimahaas ayaa si toos ah u saameeyay nolosha shacabka.

Sidoo kale, xiriirka Soomaaliya iyo qaar ka mid ah dowladaha taageeri jiray ayaa isbeddelay. Isbeddelladii siyaasadeed ee dunida ka dhacay dabayaaqadii Dagaalkii Qaboobaa (Cold War) waxay saameyn ku yeesheen taageeradii dibadda ee Soomaaliya heli jirtay. Taasi waxay sii kordhisay culayskii dhaqaale iyo militari ee dowladda saarnaa.

Intii u dhexeysay 1989 iyo 1990, cadaadiska siyaasadeed ayaa sii xoogaystay. Mucaaradku wuxuu qabsaday deegaanno badan, halka dowladda ay ku adkaatay inay dib u soo ceshato gacan ku hayntooda. Wada-hadallo siyaasadeed oo xal lagu raadinayay ma aysan gaarin natiijo waarta, waxaana sii socday iska horimaadyadii hubeysnaa.

Markii la gaaray dabayaaqadii 1990, dagaalladu waxay gaareen meelo ku dhow caasimadda Muqdisho. Xaaladda amniga ayaa sii xumaatay, waxaana yaraaday awooddii dowladda ee ay ku maamuli lahayd hay'adaha muhiimka ah. Dad badan ayaa bilaabay inay ka barakacaan guryahooda iyagoo raadinaya meel ammaan ah.

Bilowgii Janaayo 1991, ciidamada mucaaradka ayaa gudaha u galay Muqdisho. Kadib dagaallo socday muddo, dowladdii kacaanka ayaa meesha ka baxday, waxaana dhammaaday xukunkii jiray tan iyo 1969. Dhacdadan waxay calaamad u noqotay dhammaadka marxalad siyaasadeed oo dheer oo Soomaaliya soo martay.

Burburkii dowladdii dhexe wuxuu sababay firaaq siyaasadeed iyo amni. Hay'adihii dowladda badankood way istaageen, waxaana billowday colaado u dhexeeyay kooxo kala duwan oo hubeysan. Saameynta dhacdooyinkaas waxay gaartay dhammaan qaybaha bulshada, waxaana adkaaday helitaanka adeegyo badan oo muhiim u ahaa shacabka.

Marka dib loo eego dhacdooyinkii 1988 ilaa 1991, waxaa muuqata in dhammaadka kacaanku uu ka dhashay arrimo badan oo is biirsaday, kuwaas oo ay ka mid ahaayeen dagaallo hubeysan, dhibaatooyin dhaqaale, khilaafaad siyaasadeed iyo isbeddellada ka dhacay gobolka iyo caalamka. Fahamka dhacdooyinkan wuxuu muhiim u yahay barashada taariikhda Soomaaliya iyo sidii looga faa'iidaysan lahaa casharradii laga bartay.Taariikhda Gaba-gabadii Kacaanka – Qaybta 3

Saameyntii Burburka Dowladdii Dhexe iyo Xaaladdii Soomaaliya Kadib 1991

Markii dowladdii dhexe ay burburtay bishii Janaayo 1991, Soomaaliya waxay gashay marxalad cusub oo ay hareeyeen caqabado siyaasadeed, amni iyo dhaqaale. Maadaama aysan jirin dowlad dhexe oo dalka maamusha, hay'adihii muhiimka ahaa sida booliiska, ciidamada qalabka sida, garsoorka iyo adeegyo badan oo dowladeed ayaa shaqadoodii hakad galay. Taasi waxay abuurtay firaaq maamul oo saameyn ku yeeshay dhammaan qaybaha bulshada.

Kadib burburka dowladda, kooxo hubeysan oo kala duwan ayaa ku loolamay gacan ku haynta deegaanno badan. Iskahorimaadyadaasi waxay sababeen khasaaro naf iyo maal leh, iyadoo kumannaan qoys ay ka barakaceen guryahoodii. Magaalooyin badan waxaa saameeyay burbur ku yimid waddooyinka, xarumaha caafimaadka, iskuullada iyo goobihii ganacsiga.

Dhaqaalaha dalka ayaa si weyn hoos ugu dhacay. Bangiyadii dowladda, dekedo, garoomo diyaaradeed iyo xarumo kale oo muhiim ah ayaa hakad galay ama si xaddidan u shaqeeyay. Ganacsatadu waxay la kulmeen caqabado badan, halka shaqo la'aantu ay si weyn u korortay. Qoysas badan waxay ku tiirsanaadeen kaalmo ay ka helaan eheladooda dibadda ama gargaar bani'aadamnimo.

Waxbarashada ayaa sidoo kale saameyn xooggan yeelatay. Dugsiyo badan ayaa xirmay ama burburay, carruur badanna waxay waayeen fursaddii waxbarasho. Si kastaba ha ahaatee, meelo kala duwan waxaa markii dambe ka bilowday iskuullo iyo jaamacado ay bulshada iyo hay'ado gaar loo leeyahay dhiseen si waxbarashadu u sii socoto.

Adeegyada caafimaadka ayaa iyaguna daciifay. Isbitaallo badan waxaa ku yaraa qalab, dawooyin iyo shaqaale caafimaad. Taasi waxay adkaysay la tacaalidda cudurrada iyo xaaladaha degdegga ah. Hay'adaha samafalka iyo kuwa caalamiga ah ayaa door muhiim ah ka qaatay bixinta gargaarka caafimaad iyo cunnada.

Sanadihii xigay, waxaa jiray dadaallo badan oo lagu doonayay in dib loogu soo celiyo dowladnimo iyo nabad. Shirar dib-u-heshiisiin ah ayaa lagu qabtay gudaha iyo dibadda Soomaaliya, iyadoo ay ka qeyb galeen siyaasiyiin, odayaal dhaqameed iyo wakiillo ka socday bulshada. Inkastoo dadaalladaas qaarkood ay guulo gaareen, haddana caqabado badan ayaa weli jiray.

Bulshada Soomaaliyeed waxay muujiyeen adkeysi iyo isku tashi. Ganacsiga gaarka loo leeyahay ayaa dib u soo noolaaday meelo badan, waxaana la sameeyay adeegyo cusub oo dhinacyada isgaarsiinta, xawaaladaha iyo waxbarashada ah. Tani waxay muujisay awoodda bulshada ee ay ugu adkeysan karto duruufaha adag.

Casharka ugu weyn ee laga bartay burburkii dowladdii dhexe ayaa ah muhiimadda ay leedahay dowladnimo ku dhisan sharci, wada-tashi iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta. Sidoo kale, nabadda, midnimada iyo xalinta khilaafaadka iyadoo loo marayo wada-hadal ayaa muhiim u ah horumarka iyo xasilloonida dalka.

Maanta, marka dib loo eego dhacdooyinkii dhacay kadib 1991, waxaa cad in dib-u-dhiska Soomaaliya uu u baahnaa waqti dheer iyo dadaal joogto ah. Inkasta oo caqabado weli jiraan, waxaa sidoo kale muuqda horumar laga sameeyay dib-u-dhiska hay'adaha dowladda, adeegyada bulshada iyo kobaca dhaqaalaha qaybo ka mid ah dalka. Taariikhda Gaba-gabadii Kacaanka – Qaybta 4

Casharrada Laga Bartay Kacaanka iyo Burburkii Dowladdii Dhexe

Taariikhda Soomaaliya waxay muujinaysaa in dowlad kasta ay u baahan tahay hay'ado adag, sharci la wada ixtiraamo iyo hoggaan awood u leh inuu mideeyo bulshada. Dhacdooyinkii ka dambeeyay dhammaadkii kacaanka waxay noqdeen casharro muhiim ah oo lagu fahmi karo sababaha keeni kara xasillooni-darro iyo sida looga hortagi karo mustaqbalka.

Mid ka mid ah casharrada ugu waaweyn waa muhiimadda wada-hadalka siyaasadeed. Marka khilaafaadka lagu xalliyo wada-xaajood iyo is-afgarad, waxaa yaraada halista colaadaha hubeysan. Taasi waxay gacan ka geysataa ilaalinta nabadda iyo midnimada bulshada.

Cashar kale oo muhiim ah waa in hay'adaha dowladdu ay noqdaan kuwo awood leh, hufan oo u adeegaya dhammaan muwaadiniinta si siman. Hay'ado si wanaagsan u shaqeeya waxay kordhiyaan kalsoonida shacabka, waxayna fududeeyaan bixinta adeegyada muhiimka ah sida amniga, caafimaadka, waxbarashada iyo garsoorka.

Burburkii dowladdii dhexe wuxuu sidoo kale muujiyay muhiimadda ay leedahay ilaalinta kaabeyaasha dhaqaalaha. Waddooyinka, dekedaha, garoomada diyaaradaha, iskuullada iyo isbitaallada ayaa laf-dhabar u ah horumarka dalka. Marka la ilaaliyo lana horumariyo adeegyadan, waxaa fududaata koboca dhaqaalaha iyo tayada nolosha bulshada.

Kadib 1991, waxaa jiray dadaallo badan oo lagu soo celinayay dowladnimo. Shirar dib-u-heshiisiin ah ayaa lagu qabtay dalal kala duwan iyo gudaha Soomaaliya. Shirarkaas waxaa looga hadlay sidii loo abuuri lahaa maamul mideeya dalka iyo sidii loo soo afjari lahaa colaadaha daba dheeraaday.

Dhammaadkii tobannaadkii 1990-meeyadii iyo bilowgii 2000-meeyadii, waxaa la sameeyay dowlado ku-meel-gaar ah oo loogu talagalay inay dib u dhisaan hay'adaha qaranka. Inkasta oo ay jireen caqabado badan, haddana tallaabooyinkaas waxay noqdeen bilow muhiim u ah dib-u-soo-nooleynta dowladnimada Soomaaliya.

Bulshada Soomaaliyeed waxay door weyn ka qaateen dib-u-dhiska dalka. Ganacsatada, culimada, odayaasha dhaqanka, haweenka iyo dhalinyarada ayaa ka qeyb qaatay dadaallada lagu horumarinayo waxbarashada, caafimaadka, ganacsiga iyo dib-u-heshiisiinta bulshada.

Hay'adaha caalamiga ah iyo dowlado saaxiib ah ayaa iyaguna taageero ka geystay dhinacyada gargaarka bani'aadamnimo, tababarka hay'adaha dowladda iyo mashaariicda horumarinta. Taageeradaas waxay ka caawisay Soomaaliya inay dib u bilowdo dhismaha hay'ado qaran iyo adeegyo muhiim ah.

Inkasta oo caqabado weli jiraan, waxaa muuqda horumar laga sameeyay dib-u-dhiska hay'adaha dowladda, kobcinta dhaqaalaha, horumarinta isgaarsiinta iyo adeegyada bulshada. Tani waxay muujinaysaa in marka la helo iskaashi, dulqaad iyo himilo mideysan, ay suuragal tahay in dib loo dhiso dal kasoo kabanaya colaado.

Gabagabadii qaybtan, taariikhda kacaanka iyo burburkii dowladdii dhexe waxay xambaarsan tahay casharro qiimo leh. Fahamka taariikhda iyo ka faa'iidaysiga wixii laga bartay waxay muhiim u yihiin dhismaha mustaqbal ay Soomaaliya ku hesho nabad waarta, dowladnimo xooggan iyo horumar loo siman yahay. Taariikhda Gaba-gabadii Kacaanka – Qaybta 5

Gabagabo

Taariikhda gaba-gabadii kacaanka Soomaaliya waa mid ka mid ah marxaladihii ugu saameynta badnaa ee dalku soo maray. Intii u dhexeysay 1969 iyo 1991, Soomaaliya waxay martay isbeddello waaweyn oo dhinacyada siyaasadda, dhaqaalaha, waxbarashada iyo maamulka ah. Waxaa jiray guulo la xusay iyo sidoo kale caqabado sii kordhay oo ugu dambayn horseeday dhammaadka dowladdii kacaanka.

Sidii lagu soo sheegay qaybihii hore ee maqaalka, sannadihii ugu dambeeyay ee kacaanka waxaa jiray dhibaatooyin is biirsaday, sida hoos u dhac dhaqaale, dagaallo hubeysan, khilaafaad siyaasadeed iyo isbeddello ka dhacay gobolka iyo caalamka. Arrimahaas oo dhan waxay wiiqeen awooddii dowladda, waxayna abuureen xaalad sii adkaanaysay oo ugu dambayn keentay burburkii dowladdii dhexe.

Burburka dowladdii dhexe wuxuu sababay dhibaatooyin waaweyn oo saameeyay shacabka Soomaaliyeed. Adeegyo badan oo dowladeed ayaa istaagay, amnigii wuu daciifay, waxaana dhacay barakac iyo burbur saameeyay qaybo badan oo dalka ah. Si kastaba ha ahaatee, bulshada Soomaaliyeed waxay muujiyeen adkeysi iyo isku duubni, iyagoo sii waday ganacsiga, waxbarashada iyo dadaallada dib-u-dhiska.

Sanadihii xigay waxaa la qabtay shirar dib-u-heshiisiin iyo dadaallo lagu dhisayo hay'ado qaran. Inkasta oo ay jireen caqabado badan, haddana waxaa la qaaday tallaabooyin dib loogu soo celinayo dowladnimada, laguna xoojinayo nabadda iyo horumarka. Dadaalladaas ayaa noqday saldhigga dib-u-dhiska hay'adaha dowladda iyo adeegyada bulshada.

Casharka ugu weyn ee laga baran karo taariikhdan waa in dowladnimo xooggan ay ku dhisan tahay sharci, caddaalad, isla xisaabtan, wada-tashi iyo ka qeybgalka dhammaan bulshada. Marka khilaafaadka lagu xalliyo wada-hadal iyo is-afgarad, waxaa fududaata ilaalinta nabadda iyo midnimada qaranka.

Sidoo kale, horumarka dalka wuxuu u baahan yahay in la xoojiyo waxbarashada, dhaqaalaha, caafimaadka, amniga iyo shaqo-abuurka dhalinyarada. Jiilka cusub wuxuu door weyn ka qaadan karaa dhismaha mustaqbal wanaagsan haddii ay bartaan taariikhda dalkooda, kana faa'iideystaan casharradii laga bartay dhacdooyinkii hore.

Maanta, Soomaaliya waxay waddaa dadaallo lagu xoojinayo dowladnimada, horumarinta adeegyada bulshada iyo kobcinta dhaqaalaha. Inkasta oo ay jiraan caqabado, haddana waxaa jira rajo iyo fursado lagu gaari karo nabad waarta iyo horumar joogto ah haddii la sii wado iskaashiga iyo wadajirka shacabka.

Ugu dambeyn, daraasadda taariikhda gaba-gabadii kacaanka ma aha oo keliya in la xasuusto wixii dhacay, balse waa in laga faa'iidaysto casharrada ay reebtay. Fahamka taariikhda wuxuu ka caawinayaa bulshada inay dhistaan mustaqbal ka wanaagsan kii hore, iyadoo la ilaalinayo midnimada, nabadda, caddaaladda iyo horumarka Soomaaliya.