Taariikhda Soomaaliya Kadib Xornimada – Qaybta 1

 Maalintii Soomaaliya Xorriyadda Qaadatay

Taariikhda Soomaaliya waxaa ka mid ah maalmo aan la illaawi karin, waxaana ugu weyn 1 Luulyo 1960, oo ahayd maalintii ay Soomaaliya heshay madax-bannaani buuxda isla markaana ay midoobeen gobolladii hore ee kala hoos jiray maamulladii gumeysiga. Maalintaas waxay ahayd maalin farxad, rajayn iyo midnimo u ahayd shacabka Soomaaliyeed.

Kumannaan qof ayaa isugu soo baxay fagaarayaal iyo waddooyin waaweyn, gaar ahaan magaalada Muqdisho. Dadku waxay lulayeen calanka buluugga ah ee xiddigta cad leh, waxayna muujinayeen dareenkooda waddaninimo. Magaalada oo dhan waxaa ka muuqatay dabaaldeg, waxaana la maqlayay heeso waddani ah iyo hambalyo loo dirayay shacabka Soomaaliyeed.

Inkastoo maalintaas ay ahayd bilow cusub, haddana waxaa horyaallay shaqooyin waaweyn oo la xiriiray dhismaha dowlad cusub, mideynta hay'adaha, iyo horumarinta dalka.

Calanka Qaranka

Calanka Soomaaliya oo buluug ah kana dhex muuqato xiddig cad oo shan gees leh wuxuu ahaa astaanta ugu weyn ee midnimada iyo rajada shacabka Soomaaliyeed.

Xiddigta shanta gees leh waxay astaan u ahayd himiladii mideynta dhulka ay Soomaalidu degto. Maalintii xornimada, calanka ayaa si sharaf leh looga taagay xarumaha dowladda, iyadoo shacabka ay u arkeen calaamad muujinaysa in Soomaaliya noqotay dal madax-bannaan.

Markii calanka la taagay, dad badan ayaa ilmeynayay farxad darteed, halka qaar kalena ay Alle uga mahadcelinayeen in dalkoodu yeeshay dowlad u gaar ah.

Madaxweynaha Ugu Horreeyay

Markii la dhisay Jamhuuriyadda Soomaaliya, Aadan Cabdulle Cusmaan ayaa noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee dalka.

Wuxuu ahaa hoggaamiye caan ku ahaa deganaansho, wada-tashi iyo ixtiraamka sharciga. Madaxweynaha cusub wuxuu shacabka ugu baaqay inay ilaashadaan midnimada, nabadda iyo wadajirka si loo dhiso dowlad adag oo u adeegta dhammaan muwaadiniinta.

Doorashadiisu waxay calaamad u ahayd bilowga nidaam dowladeed oo ku dhisan dastuur iyo hay'ado rasmi ah.

Ra'iisul Wasaaraha Ugu Horreeyay

Dowladdii ugu horreysay waxaa hoggaaminayay Cabdirashiid Cali Sharmaarke oo noqday Ra'iisul Wasaaraha ugu horreeyay ee dowladda cusub.

Isaga iyo golihiisa wasiirrada waxaa saarnaa masuuliyad culus oo ahayd dhismaha hay'adaha dowladda, mideynta shaqaalaha dowladda, dejinta qorshayaasha horumarinta, iyo gaarsiinta adeegyada shacabka.

Sida Ay Xaaladdu Ahayd Maalintaas

Maalintii xornimada, shacabka Soomaaliyeed waxay muujiyeen farxad aan caadi ahayn. Magaalooyinka waaweyn waxaa lagu qabtay munaasabado lagu maamuusayay maalinta taariikhiga ah.

Waxaa la arkayay dad isugu hambalyeynaya waddooyinka, carruur sita calanka qaranka, iyo waayeel ka sheekeynaya qiimaha xorriyadda. Salaado iyo ducooyin ayaa laga tukaday masaajidda si Alle loogu mahadnaqo.

Farxaddaas waxaa barbar socday dareen masuuliyadeed, maadaama shacabka iyo madaxduba ay ogaayeen in dhismaha dowlad cusub u baahan yahay dulqaad, wadajir iyo shaqo adag.

Dowladdii Ugu Horreysay

Markii la dhisay dowladda cusub, waxaa la sameeyay gole wasiirro, baarlamaan iyo hay'ado dowladeed oo bilaabay shaqadooda.

Mudnaanta koowaad waxaa la siiyay:

Dhismaha hay'adaha dowladda.

Sugidda amniga.

Horumarinta waxbarashada.

Ballaarinta adeegyada caafimaadka.

Xoojinta xiriirka Soomaaliya iyo dalalka kale.

Inkastoo dowladda cusubi ay lahayd caqabado badan, haddana shacabka badankoodu waxay rumaysnaayeen in dalka uu geli doono marxalad horumar iyo dowladnimo.

Rajadii Shacabka

Shacabka Soomaaliyeed waxay ka filayeen dowladda cusub inay keento caddaalad, horumar iyo nolol wanaagsan.

Beeraleydu waxay rajaynayeen in wax soo saarkooda la taageero, ganacsatadu waxay doonayeen suuqyo ammaan ah, halka dhallinyaraduna ay sugayeen fursado waxbarasho iyo shaqo.

Rajadaasi waxay ahayd tiirka ugu muhiimsan ee lagu dhisayay Soomaaliya cusub.

Gunaanad

Maalintii 1 Luulyo 1960 waxay ahayd bilowga dowlad madax-bannaan oo Soomaaliyeed. Waxaa la taagay calanka qaranka, waxaa la magacaabay madaxdii ugu horreysay, waxaana shacabka Soomaaliyeed muujiyeen farxad iyo rajo weyn. Dowladda cusub waxay wajahday masuuliyad culus oo ahayd dhismaha hay'adaha dalka iyo mideynta shacabka.

Qaybta labaad waxay si faahfaahsan uga hadli doontaa qaabkii ay u shaqaynaysay dowladdii ugu horreysay, go'aamadii ugu muhiimsanaa, iyo caqabadihii ay la kulantay.  

Taariikhda Soomaaliya Kadib Xornimada – Qaybta 2

Qaabkii Ay u Shaqaynaysay Dowladdii Ugu Horreysay

Kadib markii Jamhuuriyadda Soomaaliya la aasaasay 1-dii Luulyo 1960, dowladda cusub waxay bilowday hawl adag oo ahayd dhismaha hay'adihii qaran. In kasta oo shacabka ay ku jireen farxad xornimo, haddana madaxda dalka waxay garwaaqsanaayeen in shaqada dhabta ahi ay hadda bilaabatay. Waxaa loo baahnaa in la abuuro dowlad awood u leh inay maamusho dalka, ilaaliso sharciga, isla markaana bixiso adeegyada aasaasiga ah.

Dowladdii ugu horreysay waxay ku shaqaynaysay nidaam dastuuri ah, iyadoo awoodaha dowladda loo kala qaybiyay fulinta, sharci-dejinta iyo garsoorka. Baarlamaanka ayaa ansixin jiray sharciyada, halka golaha wasiirradu ay fulin jireen qorshayaasha dowladda. Madaxweynaha wuxuu ahaa madaxda qaranka, halka Ra'iisul Wasaaruhu uu hoggaaminayay shaqada maalinlaha ah ee xukuumadda.

Mideynta Hay'adaha Dowladda

Mid ka mid ah hawlihii ugu waaweynaa wuxuu ahaa isku-darka hay'adihii kala duwanaa ee ka jiray gobolladii kala maamulnaa ka hor xornimada. Waxaa loo baahday in la mideeyo nidaamyadii maamulka, shaqaalaha dowladda iyo habraacyadii xafiisyada.

Tani ma ahayn hawl sahlan. Sharciyo, hab-maamul iyo diiwaanno kala duwan ayaa jiray, waxaana dowladda cusub waqti badan gelisay sidii loo abuuri lahaa nidaam qaran oo mideysan.

Dhismaha Ciidamada Qaranka

Amniga waxaa loo arkayay tiirka ugu muhiimsan ee dowladnimada. Dowladda waxay bilowday dhismaha ciidan qaran oo mideysan si loo ilaaliyo nabadda, xuduudaha iyo kala dambeynta dalka.

Waxaa la diyaariyay tababarro, waxaana la mideeyay ciidamadii hore ee ka jiray gobollada. Ujeeddadu waxay ahayd in la helo ciidan u adeega qaranka oo dhan, kana madax-bannaan kala qaybsanaantii hore.

Waxbarashada

Waxbarashadu waxay ahayd mudnaan weyn. Dowladda waxay qorshaysay in la dhiso dugsiyo cusub, la tababaro macallimiin, lana kordhiyo fursadaha ay carruurtu wax ku baran karaan.

Waxaa la aaminsanaa in horumarka dalka lagu gaari karo bulsho aqoon leh. Sidaas darteed, miisaaniyad iyo dadaal badan ayaa loo qoondeeyay waxbarashada.

Adeegyada Caafimaadka

Xukuumaddu waxay billowday ballaarinta adeegyada caafimaadka iyadoo la dhisayo xarumo caafimaad iyo isbitaallo cusub. Waxaa sidoo kale la tababaray shaqaale caafimaad si adeegyada loo gaarsiiyo shacabka.

Inkastoo kheyraadku koobnaa, dowladda waxay ku dadaashay inay hagaajiso daryeelka caafimaadka, gaar ahaan magaalooyinka waaweyn.

Dhaqaalaha Dalka

Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ku tiirsanaa beeraha, xoolaha iyo ganacsiga. Dowladda cusub waxay dejisay qorshayaal lagu kobcinayo wax soo saarka gudaha iyo dhoofinta xoolaha iyo dalagyada.

Waxaa la dhiirrigeliyay in la dayactiro waddooyinka iyo dekedaha si loo fududeeyo ganacsiga. Dowladda waxay sidoo kale raadisay iskaashi caalami ah oo lagu taageerayo horumarinta dhaqaalaha.

Caqabadihii Ugu Horreeyay

Inkastoo rajadu aad u weynayd, dowladda waxay la kulantay caqabado badan. Waxaa ka mid ahaa dhaqaale xaddidan, shaqaale aqoon sare leh oo yaraa, iyo baahida loo qabay in adeegyada dowladda la gaarsiiyo gobollada oo dhan.

Waxaa intaas dheerayd in shacabka ay dowladda ka filayeen horumar degdeg ah, halka dowladda ay haysatay kheyraad kooban. Taasi waxay u baahnayd dulqaad iyo qorsheyn fog.

Xiriirka Dibadda

Dowladdii ugu horreysay waxay muhiimad siisay dhisidda xiriir wanaagsan oo ay la yeelato dalalka kale iyo ururrada caalamiga ah. Soomaaliya waxay bilowday inay ka qayb gasho shirarka caalamiga ah, iyadoo doonaysay inay dunida u muujiso inay tahay dal madax-bannaan oo diyaar u ah iskaashi iyo nabad.

Gunaanad

Bilowgii dowladdii ugu horreysay ee Soomaaliya wuxuu ahaa xilli ay isugu jireen rajo, dadaal iyo caqabado. Waxaa la aas aasay hay'ado qaran, waxaa la dhisay ciidan iyo adeegyo dowladeed, waxaana la bilaabay qorshayaal lagu horumarinayo waxbarashada, caafimaadka iyo dhaqaalaha. Inkastoo dhibaatooyin jireen, haddana dowladdu waxay ku dadaashay inay dhisto saldhig adag oo ay Soomaaliya ku yeelato dowladnimo casri ah.

Taariikhda Soomaaliya Kadib Xornimada – Qaybta 3

Horumarkii Dowladdii Rayidka, Doorashooyinkii iyo Isbeddelladii Siyaasadeed

Kadib markii Jamhuuriyadda Soomaaliya ay xorriyadda qaadatay 1-dii Luulyo 1960, dowladdii rayidka ahayd waxay bilowday dadaal lagu dhisayo hay'adihii qaranka iyo nidaam dimuqraadi ah. Sanadihii ugu horreeyay ee xornimada waxaa lagu tilmaamaa xilli ay Soomaaliya ku dadaalaysay inay dhisto dowlad ku salaysan dastuur, sharci iyo doorashooyin.

Dowladdu waxay rumaysnayd in horumarka dalka lagu gaari karo iyadoo la xoojinayo hay'adaha dowladda, la dhowrayo sharciga, lana siinayo shacabka fursad ay uga qayb qaataan maamulka dalka.

Nidaamka Baarlamaanka

Baarlamaanku wuxuu ahaa hay'adda ugu muhiimsan ee sharci-dejinta. Xildhibaannadu waxay ka doodi jireen sharciyada, miisaaniyadda iyo arrimaha muhiimka u ahaa dalka.

Kulamada baarlamaanka waxaa lagu gorfeeyay sidii loo horumarin lahaa waxbarashada, caafimaadka, beeraha, xoolaha iyo kaabayaasha dhaqaalaha. Xukuumaddu waxay jawaab ka bixin jirtay su'aalaha iyo talooyinka ay soo jeediyaan xildhibaannadu.

Habkaasi wuxuu muujinayay in dowladdu ku shaqaynaysay nidaam ay hay'adaha qaranku door muuqda ku lahaayeen.

Doorashadii 1964

Sanadkii 1964 waxaa dalka ka dhacday doorashadii ugu horreysay ee baarlamaanka kadib xornimada. Xisbiyo siyaasadeed oo badan ayaa ka qayb galay, waxaana bulshada Soomaaliyeed si weyn u danaynaysay natiijada doorashada.

Doorashadu waxay ahayd tallaabo muhiim ah oo muujisay in Soomaaliya ay ku socotay jidka dimuqraadiyadda. Inkastoo ay jireen caqabado la xiriiray habraaca doorashada iyo awoodda xisbiyada, haddana waxay ahayd dhacdo taariikhi ah oo lagu xusuusto dowladdii rayidka.

Horumarka Adeegyada Bulshada

Dowladdu waxay sii waday ballaarinta adeegyada bulshada. Dugsiyo cusub ayaa laga furay magaalooyin iyo degmooyin kala duwan, waxaana la kordhiyay tirada macallimiinta.

Sidoo kale waxaa la ballaariyay xarumaha caafimaadka, iyadoo la tababaray dhakhaatiir iyo kalkaaliyeyaal badan. Dowladda waxay ku dadaashay in adeegyadaas ay gaaraan deegaanno badan oo dalka ah.

Koboca Dhaqaalaha

Mudadaas waxaa mudnaan la siiyay horumarinta beeraha, xoolaha iyo ganacsiga. Dowladda waxay dhiirrigelisay mashaariic waraabin ah iyo taageeridda beeraleyda.

Dhoofinta xoolaha nool iyo wax soo saarka beeraha ayaa sii kordhay, waxaana dekedaha dalka laga dhoofin jiray badeecooyin kala duwan. Dowladda waxay sidoo kale bilowday qorshayaal lagu hagaajinayo waddooyinka iyo isku socodka gobollada.

Siyaasadda Dibadda

Soomaaliya waxay xoojisay xiriirka ay la lahayd dalalka Afrika iyo kuwa kale ee caalamka. Dowladda waxay ka qayb gashay shirar caalami ah, iyadoo taageeraysay iskaashiga dalalka Afrika iyo mabda'a madax-bannaanida.

Siyaasadda dibadda waxay ku dhisnayd ilaalinta madaxbannaanida dalka iyo kobcinta xiriirka diblomaasiyadeed.

Doorashadii Madaxtinnimada ee 1967

Sanadkii 1967 waxaa dhacay doorasho madaxtinnimo oo taariikhi ah. Doorashadaas waxaa ku guuleystay Cabdirashiid Cali Sharmaarke, isagoo xilka kala wareegay Aadan Cabdulle Cusmaan.

Wareejinta xilka waxay ku dhacday si nabad ah, taasoo Soomaaliya ka dhigtay mid lagu ammaano sida ay u ilaalisay nidaamka dimuqraadiyadeed iyo kala dambeynta dowladeed.

Caqabadihii Siyaasadeed

Inkastoo horumar la sameeyay, haddana dowladdii rayidka waxay la kulantay caqabado siyaasadeed. Xisbiyo badan ayaa jiray, waxaana mararka qaar adkaan jirtay in la helo isku raac siyaasadeed.

Waxaa sidoo kale jiray walaac ku saabsan musuqmaasuqa, maamulka iyo baahida loo qabo dib-u-habayn lagu xoojinayo hay'adaha dowladda.

Si kastaba ha ahaatee, hay'adaha dowladdu waxay sii wadeen shaqadooda, waxaana dalka ka jiray nidaam dastuuri ah ilaa dhammaadka lixdamaadkii.

Gunaanad

Sanadihii dowladdii rayidka waxay ahaayeen xilli lagu dhisay hay'ado qaran, lagu qabtay doorashooyin, laguna ballaariyay adeegyada bulshada. Soomaaliya waxay muujisay inay dhisi karto nidaam dimuqraadi ah oo ku salaysan dastuur iyo kala dambayn. Inkastoo ay jireen caqabado siyaasadeed iyo dhaqaale, haddana xilligaas wuxuu noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah taariikhda dowladnimada Soomaaliya.

 Taariikhda Soomaaliya Kadib Xornimada – Qaybta 4

Dhacdooyinkii 1969 iyo Dhammaadkii Dowladdii Rayidka

Sanadkii 1969 wuxuu noqday mid ka mid ah sannadihii ugu saameynta badnaa taariikhda Jamhuuriyadda Soomaaliya. Sagaal sano kadib markii dalka xornimada qaatay, Soomaaliya waxay lahayd hay'ado dowladeed, baarlamaan, xisbiyo siyaasadeed iyo nidaam dimuqraadi ah. Si kastaba ha ahaatee, sanadkan wuxuu noqday meel ay taariikhdu si weyn uga leexatay jidkii ay ku socotay.

Bilowgii 1969 waxaa dalka ka jiray dood siyaasadeed oo xooggan. Xisbiyadii siyaasadeed waxay u diyaar garoobayeen doorashooyin cusub, waxaana jiray dood ku saabsan dib-u-habeynta maamulka, horumarinta dhaqaalaha iyo sidii loo xoojin lahaa adeegyada dowladda. Dad badan waxay rabeen in la dardargeliyo horumarka, halka qaar kalena ay dhaliilayeen habkii ay dowladdu u shaqaynaysay.

Doorashadii Baarlamaanka ee 1969

Sanadkaas waxaa la qabtay doorashadii baarlamaanka. Xisbiyo badan ayaa ka qayb galay, waxaana tartanka siyaasadeed uu noqday mid aad u xooggan. Inkastoo doorashadu qabsoontay, haddana waxaa soo baxay eedeymo ku saabsan musuqmaasuq, loollan siyaasadeed iyo khilaafyo ka dhex jiray xisbiyada.

Murannadaas waxay sii kordhiyeen kala qaybsanaanta siyaasadeed, waxayna saameyn ku yeesheen kalsoonidii ay shacabka qaarkood ku qabeen nidaamka dowladeed.

Dilkii Madaxweynaha

15-kii Oktoobar 1969, Soomaaliya waxaa gilgilay dhacdo murugo leh. Madaxweynaha Jamhuuriyadda Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarke, ayaa lagu dilay magaalada Laascaanood xilli uu booqasho rasmi ah ku joogay.

Geerida madaxweynaha waxay dalka gelisay murugo iyo jahawareer siyaasadeed. Dad badan ayaa ka naxay dhacdada, waxaana la isweydiiyay sida mustaqbalka dowladdu noqon doono.

Sida uu dastuurku dhigayay, waxaa si ku meel gaar ah xilka u sii hayay guddoomiyihii Baarlamaanka, iyadoo la sugayay in la doorto madaxweyne cusub.

Isbeddelkii 21-kii Oktoobar 1969

21-kii Oktoobar 1969, ciidamada qalabka sida ayaa la wareegay talada dalka iyagoo sheegay in ay doonayaan inay soo afjaraan musuqmaasuqa, khilaafaadka siyaasadeed iyo dhibaatooyinkii jiray.

Hoggaanka cusub waxaa hoggaaminayay Maxamed Siyaad Barre. Isla maalmahaas waxaa lagu dhawaaqay in la kala diray baarlamaankii, la joojiyay dastuurkii ku-meel-gaarka ahaa, lana mamnuucay dhammaan xisbiyadii siyaasadeed.

Waxaa sidoo kale la hakiyay nidaamkii doorashooyinka, waxaana talada dalka lagu wareejiyay gole ciidan oo loo bixiyay Golaha Sare ee Kacaanka.

Isbeddelladii Degdegga Ahaa

Kadib markii talada la wareegay, maamulka cusub wuxuu sameeyay isbeddello degdeg ah. Wasaaradihii iyo hay'adihii dowladda waxaa lagu sameeyay dib-u-habeyn, waxaana la magacaabay masuuliyiin cusub.

Maamulka cusub wuxuu sheegay inuu mudnaanta siinayo sugidda amniga, la dagaallanka musuqmaasuqa, iyo dhismaha dowlad dhexe oo awood leh. Dowladda cusub waxay sidoo kale ku baaqday in shacabka ay taageeraan qorshaha cusub ee maamulka.

Falcelintii Bulshada

Isbeddelkii dhacay wuxuu bulshada Soomaaliyeed ku abuuray dareenno kala duwan. Qaar waxay u arkeen fursad lagu hagaajin karo maamulka dalka, halka kuwo kalena ay ka walaacsanaayeen in la joojiyay nidaamkii dimuqraadiyadeed iyo doorashooyinkii shacabka.

Inkastoo aragtiyuhu kala duwanaayeen, haddana waxaa caddaatay in Soomaaliya ay gashay marxalad cusub oo ka duwan tii ay ku jirtay tan iyo xornimadii 1960.

Dhammaadkii Dowladdii Rayidka

Dhacdadii 21-kii Oktoobar 1969 waxay si rasmi ah u soo afjartay xilligii dowladdii rayidka ee Soomaaliya. Sagaalkii sano ee u dhexeeyay 1960 iyo 1969 waxaa dalka ka jiray nidaam ku dhisnaa baarlamaan, doorashooyin iyo dastuur.

Markii talada lagu wareejiyay maamulka cusub, waxaa bilowday nidaam cusub oo siyaasadeed, kaas oo beddelay qaabkii hore ee dowladnimada Soomaaliya.

Gunaanad

Sanadkii 1969 wuxuu ahaa sanad taariikhi ah oo beddelay jihada siyaasadda Soomaaliya. Doorashooyinkii, dilkii madaxweynaha, iyo isbeddelkii dhacay 21-kii Oktoobar waxay soo afjareen xilligii dowladdii rayidka, waxayna fureen bog cusub oo taariikhda dalka ah.

xornimadii 1960.

Sanadihii xigay waxaa dhacay isbeddello kale oo waaweyn oo saameyn ku yeeshay siyaasadda, dhaqaalaha iyo bulshada Soomaaliyeed, kuwaas oo noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah taariikhda casriga ah ee dalka.

Gunaanadka Taxanaha

Laga soo bilaabo maalintii ay Soomaaliya xorriyadda qaadatay 1-dii Luulyo 1960 ilaa isbeddelladii dhacay dabayaaqadii 1969, dalku wuxuu soo maray marxalado kala duwan oo muhiim u ahaa dhismaha dowladnimada.

Waxaa la dhisay dowladdii ugu horreysay ee qaranka, waxaa la aas aasay hay'ado dowladeed, waxaa la qabtay doorashooyin, waxaana dalka ka hanaqaaday nidaam dastuuri ah. Dabayaaqadii 1969 waxaa dhacay isbeddel siyaasadeed oo soo afjaray xilligii dowladdii rayidka, isla markaana furay bog cusub oo taariikhda Soomaaliya ah.

Barashada marxaladahan waxay gacan ka geysanaysaa fahamka taariikhda dalka iyo sida ay u soo mareen hay'adaha dowladeed, siyaasadda iyo bulshada Soomaaliyeed. Taariikhdu waxay xambaarsan tahay casharro ku saabsan qiimaha dowladnimada, wadajirka shacabka iyo muhiimadda ay leedahay in laga faa'iidaysto waayo-aragnimadii hore si loo dhiso mustaqbal wanaagsan.