Bogga 1: Bilowgii Hoggaanka iyo Caqabadihii Waaweynaa ee 2009

Marka laga hadlayo marxaladihii ugu adkaa ee taariikhda dhow ee Soomaaliya, xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed wuxuu ahaa mid si gaar ah loo xusuusto. Wuxuu xafiiska madaxweynaha yimid xilli dalka uu weli ku jiray dagaal, kala qaybsanaan siyaasadeed, amni-darro iyo xaalad bani'aadamnimo oo aad u adag. Xukuumaddii uu hoggaaminayay waxay ahayd dowlad ku-meel-gaar ah oo la doonayay inay dalka ka saarto xaaladdii colaadeed, dibna u dhisto hay'adihii dowladda.

Sheekh Shariif Sheekh Axmed waxaa loo doortay madaxweynaha Soomaaliya dhammaadkii Janaayo 2009, kadib markii Baarlamaanka Federaalka Ku-meel-gaarka ah lagu ballaariyay heshiiskii Djibouti. Doorashadiisa waxay timid xilli ay jireen dadaallo lagu mideynayay dhinacyadii Soomaalida ee ku jiray geeddi-socodka nabadda. Qaramada Midoobay waxay doorashada u aragtay fursad cusub oo loo heli karo dib-u-heshiisiin iyo dhismaha dowlad loo dhan yahay.

31-kii Janaayo 2009 ayuu Sheekh Shariif si rasmi ah u noqday madaxweynaha dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ee Soomaaliya. Hadalkiisii ugu horreeyay wuxuu xoogga saaray in dowladdu ay noqoto mid loo dhan yahay, isla markaana ay gacanta u fidiso kooxihii iyo dhinacyadii weli ka maqnaa geeddi-socodka nabadda. Waxaa sidoo kale mudnaanta koowaad laga dhigay amniga dalka iyo in dowladdu awood u yeelato inay si tartiib ah uga shaqeyso gudaha Soomaaliya.

Maalmo kadib doorashadiisa, Sheekh Shariif wuxuu magacaabay Cumar Cabdirashiid Cali Sharmaarke inuu noqdo Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu dhisay xukuumad cusub oo ka koobnayd xubno kala duwan, iyadoo la doonayay in dowladdu yeelato awood ay ku fuliso heshiisyadii siyaasadeed ee lagu soo dhisay. Baarlamaankuna wuxuu ansixiyay xukuumaddaas.

Hase yeeshee, markii uu xafiiska yimid Sheekh Shariif, dalku ma ahayn meel ay dowladdu si fudud uga talin karto. Muqdisho waxaa ka jiray dagaallo culus, kooxo hubaysan ayaa dowladda ka soo horjeeday, halka ciidamada dowladda iyo ciidamada Midowga Afrika ee AMISOM ay isku dayayeen inay ilaaliyaan xarumaha iyo goobaha ay dowladdu gacanta ku hayso.

Sanadkii 2009, amniga Muqdisho wuxuu noqday caqabaddii ugu weynayd ee hortaagnayd xukuumadda Sheekh Shariif. Kooxo hubaysan oo ay ka mid ahaayeen Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam ayaa dagaallo kula jiray dowladda iyo AMISOM. Dowladda ayaa isku dayday inay ballaariso taageeradeeda siyaasadeed, iyadoo la xiriiraysay kooxo iyo bulshada qaybaheeda kala duwan. Qaramada Midoobay waxay xilligaas sheegtay in Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam ay ka maqnaayeen geeddi-socodkii nabadda, dagaalladuna ay sii socdeen.

Dowladda Sheekh Shariif waxay sidoo kale isku dayday inay xiriir la sameyso Ahlu Sunna Waljamaaca. Heshiis la xiriiray iskaashi siyaasadeed iyo amni ayaa la gaaray bishii Juun 2009. Ujeeddadu waxay ahayd in la ballaariyo saldhigga dowladda, lana helo kooxo Soomaaliyeed oo ka qayb qaata dagaalka lagula jiro kooxaha dowladda ka soo horjeeda iyo dadaallada lagu dhisayo nabad waarta.

Mid ka mid ah waxyaabihii ugu waaweynaa ee xukuumadda Sheekh Shariif xoogga saartay wuxuu ahaa dib-u-dhiska ciidamada Soomaaliya. Dowladda waxay fahamsanayd in aan Soomaaliya lagu gaarsiin karin amni waara iyadoo ku tiirsan ciidamo shisheeye oo keliya. Sidaas darteed, tababarka iyo dhismaha ciidamada dowladda iyo booliiska Soomaaliyeed waxay noqdeen arrimo muhiim ah.

AMISOM-na waxay xilligaas ahayd qayb muhiim ah oo ka mid ah amniga Muqdisho. Ciidamada Uganda iyo Burundi ayaa si gaar ah door weyn uga qaatay taageerada dowladda. Sheekh Shariif wuxuu dalalka gobolka ka codsaday inay sii wadaan taageerada ciidamada AMISOM ilaa ciidamada Soomaaliyeed ay awood u yeeshaan inay qaataan mas'uuliyadda amniga dalka.

Laakiin dhibaatadu kuma ekaan amniga oo keliya. Dad badan oo Soomaaliyeed ayaa ku noolaa barakac, gaajo iyo xaalado nololeed oo aad u adag. Dagaallada Muqdisho waxay sababeen in boqollaal kun oo qof ay guryahooda ka cararaan. Qaramada Midoobay waxay xustay in dhammaadkii 2009 ay in ka badan nus milyan qof Muqdisho ka barakaceen, halka malaayiin Soomaali ah ay ku jireen xaalado u baahnaa gargaar iyo taageero.

Xaaladdaas ayaa dowladda ka dhigtay mid wajahaysa laba dagaal oo isku mar socda: dagaal amni iyo dagaal bani'aadamnimo. Dhinaca amniga, dowladda waxay la dagaallamaysay kooxo hubaysan oo doonayay inay meesha ka saaraan awoodda dowladda. Dhinaca kale, shacabka ayaa u baahnaa cunto, caafimaad, hoy iyo adeegyo aasaasi ah.

Sheekh Shariif wuxuu sidoo kale doonayay in dowladdiisu yeelato muuqaal ka duwan dowladihii ku-meel-gaarka ahaa ee Soomaaliya soo maray. Wuxuu marar badan ku celceliyay muhiimadda dib-u-heshiisiinta iyo in kooxaha Soomaaliyeed lagu qanciyo inay ka qayb qaataan siyaasadda halkii ay hub isku adeegsan lahaayeen.

Arrintaas waxay ahayd mid aad u adag, sababtoo ah dhinacyada siyaasadda Soomaaliya isku aragti kama ahayn. Qaar waxay taageerayeen dowladda, qaar waxay doonayeen in si buuxda loo beddelo nidaamka siyaasadeed, halka kooxo hubaysan ay diidanaayeen wadahadalka. Dowladda ayaa sidaas darteed isku dayday inay isku dheellitirto amniga, siyaasadda iyo dib-u-heshiisiinta.

Sanadkii 2009 waxaa sidoo kale la bilaabay dadaallo ku saabsan in la horumariyo geeddi-socodka dastuurka. Dowladda waxay u baahnayd inay Soomaaliya ka gudubto nidaam ku-meel-gaar ah oo muddo dheer jiray, una gudubto nidaam siyaasadeed oo leh hay'ado rasmi ah iyo dastuur. Arrintan waxay noqotay mid sii xoogaysatay intii uu socday xilligii Sheekh Shariif.

Dowladdu waxay sidoo kale qaaday tallaabooyin ku saabsan sharciga iyo maamulka dalka. Bishii Maarso 2009, Golaha Wasiirradu waxay u codeeyeen in shareecada Islaamka lagu dabaqo Soomaaliya, iyadoo arrintaas loo gudbinayay Baarlamaanka si loo tixgeliyo. Tallaabadaas waxay ka mid ahayd dadaalladii dowladda ay ku doonaysay inay ku kasbato taageero bulshada Soomaaliyeed iyo dhinacyada diinta ku salaysan.

Hase yeeshee, dagaalladu waxay sii wadeen inay saameeyaan shaqada dowladda. Bishii Juun 2009, xaaladda amni ayaa aad u xumaatay, waxaana dowladda lagu qasbay inay ku dhawaaqdo xaalad degdeg ah. Qaramada Midoobay waxay xilligaas sheegtay in weerarrada kooxaha hubaysan ay khatar ku ahaayeen dowladda, shacabka iyo ciidamada AMISOM.

Inkasta oo xaaladdu adkayd, haddana dowladda Sheekh Shariif waxay sii waday inay isku daydo inay hesho taageero gudaha iyo dibadda ah. Madaxweynaha wuxuu booqday dalal Afrikaan ah iyo dalal kale, isagoo raadinayay taageero siyaasadeed iyo mid amni. Wuxuu si gaar ah u doonayay in Soomaaliya loo helo taageero ku filan oo lagu dhiso ciidamada dowladda, laguna xoojiyo AMISOM.

Sanadihii ugu horreeyay ee xukunkiisa, Sheekh Shariif wuxuu noqday madaxweyne dhexda uga jira dagaal aan fududayn. Dowladda uu hoggaaminayay waxay lahayd aqoonsi caalami ah, laakiin awooddeeda dhulka waxay ku koobnayd qaybo ka mid ah dalka. Sidaas darteed, guusha siyaasadeed ee dowladda waxaa si joogto ah u wiiqayay xaaladda amni.

Si kastaba ha ahaatee, xilligii Sheekh Shariif wuxuu bilaabay marxalad siyaasadeed oo muhiim u noqotay Soomaaliya. Dowladda waxay ku shaqaynaysay heshiiskii Djibouti, waxayna isku dayaysay inay dhammaystirto howlaha ku-meel-gaarka ah, iyadoo la doonayay in dalka loo diyaariyo nidaam siyaasadeed oo cusub.

Sanadkii 2010, caqabado kale ayaa soo baxay. Dowladda gudaheeda waxaa jiray khilaafaad siyaasadeed, waxaana loo baahday in madaxda dowladda ay xoojiyaan wada shaqaynta. Qaramada Midoobay waxay Madaxweyne Sheekh Shariif ku boorrisay inuu sii wado xiriirka kooxaha siyaasadeed iyo bulshada, isla markaana uu dedejiyo diyaarinta dastuurka iyo howlaha lagu dhammaystirayo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Sidaas darteed, marka la eego bilowgii xukunka Sheekh Shariif, waxaa muuqata in dowladdiisu ay la kulantay saddex caqabadood oo waaweyn: amniga, dib-u-heshiisiinta siyaasadeed iyo xaaladda bani'aadamnimo. Saddexdaas arrimood ayaa si joogto ah u saameeyay awoodda dowladda iyo nolosha shacabka Soomaaliyeed.

Laakiin xilligii Sheekh Shariif kuma ekaan dagaalladii iyo dhibaatooyinkii 2009. Sanadihii xigay waxaa dhacay isbeddello waaweyn oo dhinaca siyaasadda iyo amniga ah. Waxaa bilaabmay dadaallo cusub oo lagu dhammeystirayo xilliga ku-meel-gaarka ah, waxaana ugu dambayn soo baxay heshiisyo iyo qorshayaal cusub oo horseeday in Soomaaliya ka gudubto marxaladdii ku-meel-gaarka ahayd.

Bogga 2 wuxuu si gaar ah uga sii gudbi doonaa wixii dhacay intii u dhexeysay 2010 iyo 2011 xilligii Sheekh Shariif, oo ay ku jiraan khilaafaadkii siyaasadeed ee dowladda, dagaalladii Muqdisho, xiriirkii dowladda iyo AMISOM, iyo isbeddelladii waaweynaa ee dhacay xilligaas. 

TAARIIKHDA SOOMAALIYA XILLIGII MADAXWEYNE SHEEKH SHARIIF SHEEKH AXMED

Bogga 2: Khilaafaadkii Siyaasadda, Dagaalladii Muqdisho iyo Isbeddelladii 2010–2011

Markii la galay sanadkii 2010, dowladdii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed waxay weli wajahaysay xaalad aad u adag. Dagaalladii Muqdisho ma joogsan, dowladda iyo ciidamada Midowga Afrika ee AMISOM waxay isku dayayeen inay difaacaan goobaha ay gacanta ku hayaan, halka kooxaha hubaysan ay doonayeen inay dowladda ka saaraan caasimadda. Isla waqtigaas, dowladda waxaa gudaha uga bilaabmay khilaafaad siyaasadeed oo saameeyay sida loo maamulayo xukuumadda iyo sida loo dhammaystirayo muddada ku-meel-gaarka ah.

Bilowgii 2010, arrinta ugu weyn ee siyaasadda gudaha waxay ahayd sidii dowladda loogu dhisi lahaa awood mideysan. Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu doonayay in xukuumaddu xoogga saarto amniga, dib-u-heshiisiinta, dhismaha hay'adaha dowladda iyo diyaarinta dastuurka. Qaramada Midoobay waxay xilligaas si gaar ah ugu baaqday dowladda inay dedejiso dib-u-heshiisiinta iyo geeddi-socodka dastuurka, isla markaana ay yeelato qorshe amni oo u saamaxaya inay adeegyo aasaasi ah gaarsiiso shacabka.

Khilaafka siyaasadeed wuxuu sidoo kale saameeyay xiriirka u dhexeeyay Madaxweynaha, Ra'iisul Wasaaraha iyo Baarlamaanka. Xukuumadda waxay u baahnayd inay hal dhinac uga wada shaqeyso amniga iyo dhinaca kale dhammaystirka howlaha ku-meel-gaarka ah. Hase yeeshee, aragtiyo kala duwan ayaa ka dhex jiray madaxda dowladda, taasoo mararka qaar dhalisay isqabqabsi iyo isbeddello ka dhex dhacay xukuumadda.

Mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu muhiimsanaa ee xilligaas wuxuu ahaa khilaafkii ka dhashay muddada hay'adaha ku-meel-gaarka ah. Baarlamaanka ayaa isku dayay inuu kordhiyo muddadiisa, taasoo dhalisay muran u dhexeeyay Madaxweyne Sheekh Shariif iyo Guddoomiyihii Baarlamaanka Shariif Xasan Sheekh Aadan. Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu diiday inuu saxiixo kordhinta, isagoo ku dooday in go'aanka aan si habboon loola tashan, halka Guddoomiyaha Baarlamaanka uu ku adkaystay in go'aanka baarlamaanka uu sharci yahay.

Khilaafkaas wuxuu muujiyay in dowladda aysan kaliya la dagaallamayn kooxaha hubaysan, balse ay sidoo kale u baahnayd inay gudaha ka xalliso khilaafaadka hay'adaha dowladda. Waxaa soo baxday baahida loo qabo in madaxda Soomaaliyeed ay isku raacaan habka lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Dhinaca amniga, xaaladda Muqdisho waxay ahayd mid aad u daran. Ciidamada dowladda iyo AMISOM waxay sii wadeen dagaallada ka dhanka ah kooxaha hubaysan. Dowladda waxay ku dadaalaysay inay dhisto ciidamo Soomaaliyeed oo mustaqbalka awood u yeesha inay si madax-bannaan u sugaan amniga dalka. Tababaridda ciidamada, helitaanka hub iyo qalab, iyo dhismaha hay'adaha amniga ayaa noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah qorshaha dowladda.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu si joogto ah uga codsanayay beesha caalamka taageero dhinaca amniga ah. Ciidamada Uganda iyo Burundi ee qaybta ka ahaa AMISOM waxay door weyn ku lahaayeen difaaca dowladda iyo goobaha muhiimka ah ee Muqdisho. Qaramada Midoobay waxay xilligaas sheegtay in loo baahan yahay in ciidamada cusub la tababaro lana geeyo goobaha ay dowladdu maamusho si loo xoojiyo awoodda dowladda.

Laakiin shacabka Soomaaliyeed waxay wali la kulmayeen dhibaatadii ugu cuslayd. Dagaallada joogtada ah waxay sababeen barakac, dhimasho, dhaawac iyo burbur hantiyeed. Dad badan ayaa ka qaxay Muqdisho, halka kuwa ku haray magaalada ay la kulmeen nolol adag, adeegyo yar iyo cabsi joogto ah.

Markii la gaaray 2011, xaaladda Soomaaliya waxay gashay marxalad cusub. Dhinaca siyaasadda waxaa sii xoogaystay doodda ku saabsan sida loo soo afjari lahaa xilliga ku-meel-gaarka ah. Dhinaca amnigana waxaa bilaabmay isbeddello waaweyn oo saameeyay awoodda dowladda iyo AMISOM.

Khilaafkii u dhexeeyay Madaxweyne Sheekh Shariif iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka wuxuu ugu dambayn gaaray heer sare. Waxaa loo baahday in la helo xal siyaasadeed oo dowladda ka saara khilaafka gudaha, si xoogga loogu jeediyo amniga iyo dhamaystirka howlaha ku-meel-gaarka ah.

Bishii Juun 2011 waxaa dhacay heshiiskii Kampala Accord, kaas oo qayb ka noqday dadaallada lagu xallinayay khilaafka madaxda dowladda. Heshiiskaas wuxuu sidoo kale xoogga saarayay in la helo hannaan lagu dhammaystiro xilliga ku-meel-gaarka ah. Qaramada Midoobay waxay heshiiska u aragtay mid gacan ka geysan kara in madaxda dowladda ay mideeyaan dadaalkooda oo ay diiradda saaraan howlaha muhiimka ah.

Xilligaas waxaa sidoo kale la magacaabay Cabdiweli Maxamed Cali inuu noqdo Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya. Dowladda cusub waxay wajahay shaqo aad u culus. Waxaa horyaallay amni, abaar, gaajo, barakac, dib-u-heshiisiin iyo in la dhammeeyo howlaha ku-meel-gaarka ah.

Sanadkii 2011 Soomaaliya waxaa ku dhacay abaar aad u daran. Abaaruhu waxay saameeyeen xoolihii, beerihii iyo nolosha malaayiin Soomaali ah. Dad badan ayaa u qaxay magaalooyinka iyo dalalka deriska ah iyagoo raadinaya cunto iyo gargaar. Qaramada Midoobay waxay sheegtay in Soomaaliya ay ahayd dalka ugu daran ee gobolka ay abaartu saameysay, iyadoo colaadda iyo amni-darradu ay sii adkeeyeen gaarsiinta gargaarka.

Madaxweyne Sheekh Shariif iyo dowladdiisu waxay markaas wajahayeen xaalad laba dhinac ah: dalka waxaa ka socday dagaal, isla markaana shacabka waxaa haystay abaar iyo macaluul. Hay'adaha gargaarka waxay isku dayayeen inay dadka gaarsiiyaan cunto iyo daawo, laakiin goobaha ay kooxaha hubaysan maamulayeen waxay noqdeen kuwo aad u adag in gargaar la gaarsiiyo.

Dhanka kale, dagaalladii Muqdisho ayaa galay marxalad cusub. Ciidamada dowladda iyo AMISOM waxay kordhiyeen howlgallada militari, waxaana bilihii 2011 dhacay dagaallo waaweyn oo ciidamada dowladda iyo AMISOM ay ku ballaarinayeen goobaha ay maamulaan.

Bishii Agoosto 2011, Al-Shabaab waxay ciidamadeeda kala baxday qaybo badan oo Muqdisho ah. Arrintan waxay ahayd isbeddel weyn oo ku yimid xaaladda caasimadda. Qaramada Midoobay waxay sheegtay in ka bixitaankii Al-Shabaab uu dowladda u abuuray fursad ay ku ballaariso goobaha ay maamusho, isla markaana ay shacabka u gaarsiiso adeegyo aasaasi ah.

Ka bixitaanka Al-Shabaab ee qaybo badan oo Muqdisho ah wuxuu sidoo kale beddelay muuqaalka magaalada. Dowladda iyo AMISOM waxay heleen fursad ay ku ballaariyaan amniga, dadka qaarna waxay bilaabeen inay dib ugu laabtaan goobihii ay hore uga barakaceen. Si kastaba ha ahaatee, dagaalku si buuxda uma dhammaan. Weerarro iyo qaraxyo ayaa weli ka dhacay Muqdisho iyo meelo kale, waxaana sii jiray khatarta weerarrada kooxaha hubaysan.

Dowladda Sheekh Shariif waxay markaas bilowday inay xoogga saarto waxa la samaynayo marka goobaha laga saaro kooxaha hubaysan. Su'aashu ma ahayn oo keliya sida dhul loo qabsado, balse waxay ahayd sida loo dhiso maamul, booliis, adeegyo bulshada iyo hay'ado dowladda oo joogto ah.

Qorshaha siyaasadeed wuxuu sidoo kale galay marxalad cusub. Bishii Sebtembar 2011, shir wadatashi ah oo Muqdisho lagu qabtay ayaa lagu heshiiyay Roadmap lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah. Roadmap-ku wuxuu qeexay howlaha muhiimka ah ee ay ahayd in la qabto, oo ay ka mid ahaayeen amniga, dastuurka, dib-u-heshiisiinta, maamulka wanaagsan iyo dib-u-habaynta Baarlamaanka.

Roadmap-ka wuxuu ahaa tallaabo muhiim ah sababtoo ah Soomaaliya waxay muddo dheer ku jirtay nidaam ku-meel-gaar ah. Madaxweyne Sheekh Shariif iyo madaxda kale ee Soomaaliyeed waxaa lagu cadaadinayay inay waqtiga ka faa'iidaystaan oo ay dhammaystiraan howlaha loogu talagalay in lagu soo afjaro xilliga ku-meel-gaarka ah.

Dhammaadkii 2011 waxaa bilaabmay shirar iyo wadatashiyo badan oo ku saabsan dastuurka. Shirarkaas waxaa ka qayb galay madaxda dowladda iyo dhinacyo kale oo Soomaaliyeed. Ujeeddadu waxay ahayd in la helo hannaan siyaasadeed oo dadka Soomaaliyeed ay ku wada heshiiyaan.

Bishii Diseembar 2011 waxaa la gaaray Garowe Principles I, kaas oo dejiyay qaabkii loo dhammeystiri lahaa dastuurka iyo xilliga ku-meel-gaarka ah. Waxaa la qorsheeyay in la dhammaystiro dastuurka, la sameeyo Golaha Dastuurka, kadibna la dhiso Baarlamaan cusub.

Arrintan waxay ahayd mid muhiim u ah xukuumaddii Sheekh Shariif, sababtoo ah waxay ahayd markii ugu horreysay ee geeddi-socodka siyaasadeed uu yeesho jadwal cad oo ku wajahan dhammaadka xilliga ku-meel-gaarka ah.

Sanadkii 2012 ayaa noqday sanadkii ugu dambeeyay ee xukunkii Madaxweyne Sheekh Shariif. Dowladda waxaa horyaallay waqti aad u kooban oo ay ku dhammaystirto howlaha ku-meel-gaarka ah. Qaramada Midoobay iyo beesha caalamka waxay si cad u sheegeen in xilliga ku-meel-gaarka ahi uu dhammaanayo Agoosto 2012, isla markaana aan la doonayn kordhin kale.

Bishii Febraayo 2012 waxaa dhacay Garowe II, oo lagu sii ambaqaaday heshiisyadii hore. Waxaa laga hadlay nidaamka federaalka, qaabka dowladda, dhismaha hay'adaha cusub iyo dhamaystirka Roadmap-ka. Geeddi-socodkaasi wuxuu u gogol xaarayay in Soomaaliya ka gudubto dowladdii ku-meel-gaarka ahayd.

Sidoo kale, shirkii London ee Soomaaliya lagu qabtay Febraayo 2012 wuxuu xoojiyay in xilliga ku-meel-gaarka ah uu ku egyahay 20-ka Agoosto 2012. Waxaa la isku raacay in Soomaaliya yeelato dastuur cusub, Baarlamaan cusub oo matalaad ballaaran leh, kadibna la doorto hoggaanka cusub.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu markaas noqday hoggaamiyihii ay saarnayd mas'uuliyadda dhamaystirka marxaladda ku-meel-gaarka ah. Dowladda waxaa laga doonayay inay isku mar sii waddo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, wax ka qabato xaaladda bani'aadamnimo, dhamaystirto dastuurka, lana shaqeyso madaxda kale ee Soomaaliyeed.

Bishii May 2012, madaxda Soomaaliya waxay hor dhigeen Qaramada Midoobay warbixin ku saabsan horumarka dalka. Waxaa la sheegay in ciidamada dowladda iyo kuwa AMISOM ay Al-Shabaab ka saareen qaybo badan oo ka mid ah dhulka ay hore u maamuli jireen, laakiin ay weli jireen caqabado amni. Waxaa sidoo kale la sheegay in dhismaha dastuurka iyo Baarlamaanka cusub ay ahaayeen howlaha ugu degdegga badan.

Bishii Juun 2012, Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu saxiixay hannaan sharci oo loogu diyaargaroobayo in dowladda ku-meel-gaarka ah loo gudbiyo dowlad cusub oo federaal ah. Dukumentigaas wuxuu xusay in madaxda Soomaaliyeed ay horumar ka sameeyeen geeddi-socodka lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah iyo diyaarinta dastuurka.

Sidaas ayay Soomaaliya ugu dhowaatay dhammaadkii xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif. Afartii sano ee uu xilka hayay waxay ahaayeen kuwo ay is barbar socdeen dagaal, dadaallo amni, abaar iyo xaalad bani'aadamnimo, khilaaf siyaasadeed, dib-u-heshiisiin iyo dhismaha nidaam cusub oo dowladeed.

Mid ka mid ah waxyaabihii ugu waaweynaa ee xilligiisa dhacay wuxuu ahaa in dagaalladii Muqdisho ay isbeddel weyn sameeyeen 2011, iyadoo ciidamada dowladda iyo AMISOM ay heleen fursad ay ku ballaariyaan goobaha ay gacanta ku hayaan. Isla waqtigaas, geeddi-socodka siyaasadeed wuxuu ka gudbay heerkii khilaafaadka oo keliya, wuxuuna galay qorshe rasmi ah oo lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Markii la gaaray Agoosto 2012, waxaa la guda galay marxaladdii ugu dambeysay. Golaha Dastuurka Qaranka wuxuu 1-dii Agoosto 2012 ansixiyay Dastuurka Federaalka Ku-meel-gaarka ah. 20-kii Agoosto 2012-na Baarlamaanka Federaalka cusub ayaa la dhaariyay, taasoo calaamad u noqotay dhammaadka xilligii hay'adihii ku-meel-gaarka ahaa.

Sidaas darteed, xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu ku dhammaaday iyadoo Soomaaliya ka gudubtay marxalad ku-meel-gaar ah oo dheer una gudubtay nidaam cusub oo federaal ah. Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilka hayay ilaa dhammaadka xilligaas, waxaana xilkiisa lagu xusuustaa marxalad ay isku dhex jireen dagaal iyo siyaasadda lagu dhisayo hay'adaha cusub ee Soomaaliya.

Bogga xiga wuxuu si gaar ah uga hadli doonaa dhammaadkii xukunkii Sheekh Shariif sanadkii 2012, sida loo dhisay Baarlamaanka cusub, doorashadii madaxweynaha, iyo sida ay dowladdii ku-meel-gaarka ahayd ugu dambayn u soo gabagabowday—iyadoo aan laga bixi doonin xilligii Sheekh Shariif. 

TAARIIKHDA SOOMAALIYA XILLIGII MADAXWEYNE SHEEKH SHARIIF SHEEKH AXMED

Bogga 3: Dhammaadkii Xilligii Ku-Meel-Gaarka iyo Doorashadii 2012

Sanadkii 2012 wuxuu ahaa sanadkii ugu dambeeyay ee Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed uu hoggaaminayay Dowladda Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah ee Soomaaliya. Sanadkan wuxuu ahaa mid si weyn uga duwan sanadihii hore ee xukunkiisa, sababtoo ah dowladda waxaa horyaallay hawl taariikhi ah: in la soo afjaro muddo dheer oo dowladdu ku shaqaynaysay nidaam ku-meel-gaar ah, lana dhiso hay'ado federaal ah oo cusub.

Muddo sannado ah Soomaaliya waxay ku jirtay xaalad ku-meel-gaar ah. Hay'adihii dowladda waxaa jiray dhibaatooyin badan, amniga dalka wuxuu ahaa mid aan degganayn, halka khilaafaadka siyaasadeed ay marar badan carqaladeeyeen shaqada dowladda. Sidaas darteed, bilihii ugu dambeeyay ee Madaxweyne Sheekh Shariif waxaa xoogga la saaray sidii loo dhammeystiri lahaa Roadmap-kii siyaasadeed iyo sidii dalka loogu gudbin lahaa nidaam cusub.

Dowladda Sheekh Shariif waxay sanadkan wajahaysay labo arrimood oo waaweyn. Midda koowaad waxay ahayd in la sii wado dagaalka iyo dadaallada amniga. Midda labaadna waxay ahayd in la dhammeystiro howlaha siyaasadeed ee lagu soo afjarayay xilliga ku-meel-gaarka ah.

Markii la gaaray bilowgii 2012, xaaladda Muqdisho waxay si weyn uga duwanayd sannadihii hore. Ciidamada dowladda Soomaaliya oo ay taageerayeen ciidamada AMISOM waxay ballaarinayeen goobaha ay gacanta ku hayaan. Al-Shabaab waxay hore uga baxday qaybo badan oo Muqdisho ah, waxaana dowladda u furmay fursad ay ku xoojiso joogitaankeeda magaalada.

Si kastaba ha ahaatee, amniga wali ma ahayn mid buuxa. Weerarro iyo qaraxyo ayaa weli dhacayay, waxaana dowladda laga doonayay inay dhisto hay'ado amni oo awood u leh inay si joogto ah u ilaaliyaan shacabka iyo xarumaha dowladda.

Dowladdu waxay sidoo kale wajahaysay shaqo aad u weyn oo dhinaca siyaasadda ah. Waxaa la diyaarinayay dastuur cusub oo beddela qaabkii hore ee ku-meel-gaarka ahaa. Dastuurka cusub wuxuu muhiim u ahaa dhismaha nidaamka federaalka iyo qeexidda awoodaha dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada.

Shirarkii iyo wadatashiyadii siyaasadeed ee hore loo qabtay ayaa noqday saldhigga geeddi-socodka cusub. Madaxda Soomaaliyeed, odayaasha dhaqanka iyo qaybaha bulshada ayaa ka qayb qaatay doodaha ku saabsan mustaqbalka dalka.

Bishii Febraayo 2012, shirkii London ee Soomaaliya wuxuu noqday dhacdo muhiim ah. Shirka waxaa looga hadlay arrimo badan oo Soomaaliya khuseeyay, gaar ahaan amniga, siyaasadda, dib-u-dhiska iyo dhamaystirka xilliga ku-meel-gaarka ah. Waxaa la adkeeyay in xilliga ku-meel-gaarka ah uusan sii socon karin muddo aan dhammaad lahayn, Soomaaliya-na ay u baahan tahay hay'ado cusub oo rasmi ah.

Dhowr bilood kadib, geeddi-socodka siyaasadeed wuxuu galay marxalad aad u xasaasi ah. Waxaa la diyaarinayay Golaha Dastuurka Qaranka, waxaana loo qorsheeyay in xubnaha golahaasi ay ansixiyaan Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilligaas noqday mid ka mid ah madaxda ugu muhiimsan ee ku hawlan dhamaystirka geeddi-socodka. Dowladda uu hoggaaminayay waxaa laga doonayay inay si rasmi ah u soo afjarto xilligii ku-meel-gaarka ahaa iyadoo aan dalka lagu ridin khilaaf cusub.

Bishii Juun 2012 waxaa sii xoogaystay diyaarinta nidaamka cusub. Waxaa jiray wadahadallo ku saabsan sida loo qaybsanayo kuraasta Baarlamaanka cusub, sida loo soo xulayo xubnaha, iyo sida loo hubinayo in bulshada Soomaaliyeed ay hesho matalaad siyaasadeed.

Habka lagu dhisay Baarlamaanka cusub wuxuu ahaa mid ka duwan doorasho qof iyo cod ah. Odayaasha dhaqanka iyo qaybaha siyaasadda ayaa door ku lahaa xulista xubnaha Baarlamaanka. Habkan waxaa loo adeegsaday iyadoo la tixgelinayo xaaladda amni iyo siyaasadeed ee dalka oo aan weli u saamaxayn in doorasho guud oo qof iyo cod ah laga qabto Soomaaliya oo dhan.

Inkasta oo nidaamkan uu lahaa dhaliilo iyo dood badan, haddana wuxuu ahaa tallaabo loo arkayay inay Soomaaliya ka caawin karto inay ka gudubto nidaamkii ku-meel-gaarka ahaa.

Mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu muhiimsanaa wuxuu dhacay 1-dii Agoosto 2012, markii Golaha Dastuurka Qaranka uu ansixiyay Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah. Ansixinta dastuurka waxay ahayd dhacdo taariikhi ah, sababtoo ah waxay Soomaaliya u furtay waddo cusub oo siyaasadeed.

Dastuurka cusub wuxuu qeexayay qaabka dowladda federaalka, hay'adaha qaranka iyo xuquuqda muwaadiniinta. Waxa kale oo uu dejiyay saldhigga nidaamka federaalka ee dalka.

Markii dastuurka la ansixiyay, waxaa bilaabmay marxaladdii ugu dambeysay ee lagu dhisayo Baarlamaanka Federaalka cusub. Xubnaha Baarlamaanka ayaa la soo xulay, waxaana la diyaariyay nidaamkii ay ku bilaabi lahaayeen shaqadooda.

20-kii Agoosto 2012 ayaa Baarlamaanka Federaalka cusub si rasmi ah loo dhaariyay. Tani waxay ahayd mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu waaweynaa ee soo afjaray xilligii Dowladda Federaalka Ku-Meel-Gaarka ahayd.

Dhaarinta Baarlamaanka cusub waxay calaamad u ahayd in Soomaaliya ka gudubtay marxalad siyaasadeed oo dheer. Waxaa la bilaabay in la dhiso hay'adaha cusub ee dowladda federaalka.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilligaas wali ahaa madaxweynaha dowladda ku-meel-gaarka ah. Shaqadiisa ugu dambeysay waxay ahayd inuu ilaaliyo in wareejinta nidaamka ay dhacdo si nabad ah oo sharci ah.

Baarlamaanka cusub wuxuu markaas bilaabay shaqadiisa, waxaana ka mid ahaa hawlihii ugu horreeyay doorashada Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka. Doorashada guddoomiyaha waxay ahayd tallaabo muhiim ah, maadaama Baarlamaanka cusub uu ahaa hay'adda ugu muhiimsan ee lagu sii ambaqaadayo nidaamka cusub.

Kadib dhismaha Baarlamaanka, waxaa la galay marxaladdii doorashada madaxweynaha cusub. Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu ahaa mid ka mid ah musharraxiintii u tartamay xilka madaxweynaha.

Doorashada madaxweynaha waxay ahayd mid aad loo sugayay. Soomaaliya waxay markii ugu horreysay muddo dheer ku dhowaanaysay inay yeelato nidaam doorasho oo ay hay'adaha cusub ee dalka ku doortaan madaxweyne.

Doorashadu waxay ka dhacday gudaha Muqdisho, iyadoo ay jireen ammaanka oo aad loo adkeeyay. Xildhibaannada Baarlamaanka ayaa ahaa dadka dooranayay madaxweynaha, maadaama aan weli la gaarin xilli doorasho qof iyo cod ah.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu galay tartanka isagoo doonayay inuu sii wato hoggaanka dalka. Wuxuu xafiiska hayay ku dhowaad afar sano, waxaana muddadiisa dhacay dhacdooyin badan oo isugu jiray dagaallo, dib-u-heshiisiin, dhismaha ciidanka, abaaro iyo dadaallo lagu dhisayo hay'adaha dowladda.

Laakiin tartanka madaxweynaha wuxuu ahaa mid adag. Waxaa jiray musharraxiin badan oo doonayay inay hoggaanka dalka qabtaan, waxaana xildhibaannadu u kala aragti duwanaayeen qofka ay u arkaan inuu dalka hoggaamin karo.

Doorashadu waxay dhacday wareegyo kala duwan. Wareegii ugu horreeyay waxaa ka qayb galay musharraxiin badan, waxaana loo baahday in codadka la kala hormariyo. Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu ka mid ahaa musharraxiintii helay codad badan, sidaas darteed wuxuu u gudbay wareegga xiga.

Intii tartanku socday, xildhibaannadu waxay si weyn uga doodayeen qofka ku habboon inuu noqdo madaxweynaha cusub. Soomaaliya waxay u baahnayd hoggaan awood u leh inuu la tacaalo amniga, dib-u-dhiska, dhaqaalaha iyo dib-u-heshiisiinta.

Wareegga ugu dambeeyay waxaa isku soo haray Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo Xasan Sheekh Maxamuud. Tartanka labadan musharrax wuxuu noqday mid si weyn loo hadal hayay, maadaama labaduba ay ahaayeen siyaasiyiin Soomaaliyeed oo doonayay inay hoggaanka dalka qabtaan.

Markii codbixintii ugu dambeysay la sameeyay, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa helay codadkii ugu badnaa. Sidaas darteed, Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu aqbalay natiijada doorashada, waxaana sidaas ku dhammaaday muddadii uu hayay xilka Madaxweynaha Soomaaliya.

Aqbalaadda natiijada doorashada waxay ahayd dhacdo muhiim ah. Soomaaliya waxay ku jirtay xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah, sidaas darteed in natiijada lagu kala wareego si nabad ah waxay ahayd tallaabo muhiim u ah geeddi-socodka siyaasadeed.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilka hayay laga soo bilaabo Janaayo 2009 ilaa dhammaadkii xilliga ku-meel-gaarka ahaa ee 2012. Intii uu xilka hayay, dalka wuxuu soo maray marxalado aad u adag.

Bilowgii xukunkiisa, Muqdisho waxaa ka socday dagaallo culus, dowladda waxay lahayd awood xaddidan, shacabka badanna waxay ku jireen barakac iyo xaalad bani'aadamnimo oo adag.

Intii uu xukunkiisu socday, dowladda waxay si tartiib ah u dhistay ciidamo amni, iyadoo taageero ka helaysay beesha caalamka iyo AMISOM. Dagaalladii Muqdisho waxay marba marxalad u gudbeen, waxaana 2011 dhacay isbeddel weyn markii Al-Shabaab ay ka baxday qaybo badan oo caasimadda ah.

Dhinaca siyaasadda, xukuumaddiisu waxay la kulantay khilaafaad badan. Waxaa jiray isqabqabsi u dhexeeyay hay'adaha dowladda, waxaana marar badan loo baahday in la qabto wadahadallo lagu xallinayo khilaafaadka.

Sanadkii 2011 waxaa la gaaray heshiisyo siyaasadeed oo muhiim ah, waxaana la dejiyay Roadmap loogu talagalay in lagu dhammeeyo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Sanadkii 2012, qorshahaas ayaa galay marxaladdii ugu dambeysay. Dastuur ayaa la ansixiyay, Baarlamaan cusub ayaa la dhisay, kadibna waxaa la qabtay doorashadii madaxweynaha.

Marka laga eego dhinaca taariikhda, dhammaadkii xukunkii Sheekh Shariif wuxuu ahaa dhammaadkii hal marxalad iyo bilowgii marxalad kale. Dowladda uu hoggaaminayay waxay ahayd dowlad ku-meel-gaar ah, laakiin intii uu xilka hayay waxaa la sameeyay tallaabooyin siyaasadeed oo horseeday dhismaha hay'adaha federaalka.

Xilligii Sheekh Shariif waxaa sidaas darteed lagu xusuusan karaa marxalad ay Soomaaliya isku dayaysay inay ka gudubto dagaal iyo burbur siyaasadeed, una gudubto nidaam dowladeed oo cusub.

Si kastaba ha ahaatee, xilligiisu ma ahayn mid dhammaan dhibaatooyinka dalka lagu xalliyay. Soomaaliya wali waxay lahayd caqabado badan oo dhinaca amniga, dhaqaalaha, dib-u-heshiisiinta iyo dhismaha hay'adaha ah. Laakiin marka la eego waxa dhacay 2009 ilaa 2012, waxaa jiray isbeddel siyaasadeed oo weyn oo dalka u horseeday inuu ka gudbo dowladdii ku-meel-gaarka ahayd.

20-kii Agoosto 2012 wuxuu ahaa maalin taariikhi ah oo Soomaaliya ah, sababtoo ah Baarlamaanka cusub ayaa la dhaariyay. Doorashadii madaxweynaha ee xigtayna waxay soo gabagabaysay xilligii Sheekh Shariif.

Markii natiijada doorashada la xaqiijiyay, Sheekh Shariif wuxuu ka baxay xilkii madaxweynaha, waxaana dalka bilaabay inuu yeesho hoggaan cusub oo ka dhashay hay'adihii cusub ee lagu dhisay geeddi-socodkii 2012.

Sidaas ayuu ku soo dhammaaday xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed. Wuxuu xilka qabtay xilli Soomaaliya ay ku jirtay dagaal iyo xaalad adag, wuxuuna xilka ka degay iyadoo dalka laga soo gudbay marxaladdii ku-meel-gaarka ahayd, Dastuur Federaalka Ku-Meel-Gaar ah la ansixiyay, Baarlamaan cusub la dhisay, madaxweynenimo cusubna lagu doortay nidaamkii cusub.

Taariikhda xilligaas waxaa muhiim ka dhigay in isbeddelka siyaasadeed uusan ahayn dhacdo hal maalin ku timid. Wuxuu ahaa natiijadii sanado badan oo shirar, heshiisyo, khilaafaad, dagaallo, wadahadallo iyo dadaallo lagu doonayay in Soomaaliya laga saaro xaaladdii ku-meel-gaarka ahayd.

Marka la soo koobo, xilligii Sheekh Shariif wuxuu ahaa mid ay isku dhex jireen dagaal iyo nabad-doon, amni iyo dib-u-dhis, khilaaf siyaasadeed iyo heshiisyo, abaar iyo gurmad bani'aadamnimo, iyo ugu dambayn dhismaha hay'adihii cusub ee federaalka Soomaaliya.

Dhamaadka xilligiisa ayaa sidaas ku noqday mid ka mid ah bogagga ugu muhiimsan taariikhda Soomaaliya ee casriga ah: Madaxweyne xilka ku yimid xilli dalka uu ku jiray marxalad ku-meel-gaar ah ayaa xilka ka degay markii isla marxaladdii ku-meel-gaarka ahayd la soo gabagabeeyay, taasoo dalka u furtay waddo cusub oo siyaasadeed. 

TAARIIKHDA SOOMAALIYA XILLIGII MADAXWEYNE SHEEKH SHARIIF SHEEKH AXMED

Bogga 4: Amniga, Dib-u-dhiska Dowladda iyo Nolosha Shacabka

Xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed wuxuu ahaa marxalad Soomaaliya ay isku dayaysay inay dib uga soo kabato sannado badan oo dagaal iyo burbur siyaasadeed ah. Markii uu xilka qabtay 2009, dowladda dhexe waxay lahayd awood xaddidan, hay'adihii dowladda qaarkoodna waxay ahaayeen kuwo tabar daran. Magaalada Muqdisho waxaa ka jiray dagaallo joogto ah, halka shacabka ay la kulmayeen barakac, saboolnimo iyo adeegyo dowladeed oo aad u yar.

Sidaas darteed, mid ka mid ah shaqooyinka ugu waaweyn ee dowladda Sheekh Shariif waxay ahayd in dib loo dhiso hay'adihii dowladda. Dowladda waxaa loo baahnaa inay yeelato ciidamo, booliis, garsoor, maamul iyo adeegyo bulshada gaara. Hawshaas waxay ahayd mid aad u adag, sababtoo ah amni la'aan ayaa ka jirtay meelo badan oo dalka ah.

Dhismaha ciidamada Soomaaliya

Ciidanka Soomaaliyeed wuxuu ka mid ahaa arrimaha ugu muhiimsanaa ee xukuumaddii Sheekh Shariif. Dowladda waxay fahamsanayd in haddii Soomaaliya rabto inay yeelato amni joogto ah, ay u baahan tahay ciidamo Soomaaliyeed oo tababaran, abaabulan, mushaar hela, isla markaana leh nidaam ciidan oo shaqeynaya.

Intii uu Sheekh Shariif xilka hayay, waxaa socday dadaallo lagu tababarayo ciidamada dowladda. Ciidamo Soomaaliyeed ayaa tababar ku qaadanayay gudaha dalka iyo dalal dibadda ah, waxaana taageero laga helayay dowlado iyo hay'ado caalami ah.

Ciidamada dowladda waxaa loo diyaarinayay inay ka qayb qaataan dagaallada ka socda Muqdisho iyo meelo kale, laakiin sidoo kale waxaa laga doonayay inay mustaqbalka qaadaan mas'uuliyadda amniga dalka.

Arrinta ciidanka waxay ahayd mid aan sahlanayn. Ciidamo cusub waxay u baahnaayeen hub, gaadiid, dhar, cunto, mushaar iyo tababar. Waxaa sidoo kale loo baahnaa in la sameeyo nidaam lagu hubinayo cidda ku biiraysa ciidanka iyo in ciidamada loo dhiso qaab hay'ad dowladeed oo rasmi ah.

AMISOM waxay xilligaas door muhiim ah ka ciyaartay taageerada dowladda. Ciidamada Uganda iyo Burundi ayaa si gaar ah uga qayb qaatay dagaalladii Muqdisho. Ciidamadaas waxay difaacayeen xarumaha muhiimka ah, waxayna la shaqeynayeen ciidamada Soomaaliyeed.

Laakiin dowladda Sheekh Shariif waxay mar walba wajahaysay su'aal muhiim ah: sidee Soomaaliya u yeelan kartaa ciidamo iyada u gaar ah oo mustaqbalka amniga dalka si buuxda ula wareega?

Taasi waxay keentay in tababarka iyo dhismaha ciidanka Soomaaliyeed ay noqdaan arrin muhiim ah oo ka mid ah qorshaha dowladda.

Dagaalladii Muqdisho

Muqdisho waxay ahayd goobta ugu weyn ee lagu cabbirayay awoodda dowladda. Intii u dhexeysay 2009 iyo 2011, dagaallo badan ayaa ka dhacay xaafado kala duwan oo magaalada ah.

Dowladda iyo ciidamada AMISOM waxay isku dayayeen inay ballaariyaan goobaha ay gacanta ku hayaan, halka Al-Shabaab iyo kooxo kale oo hubaysan ay isku dayayeen inay dowladda ka saaraan magaalada.

Dagaalladu waxay saameeyeen nolosha dadka caadiga ah. Qoysas badan ayaa guryahooda ka qaxay. Ganacsiyo ayaa xirmay, waddooyin ayaa noqday goobo dagaal, iskuullo iyo adeegyo caafimaadna way saameeyeen.

Qaar ka mid ah shacabka waxay u guureen meelaha kale ee Soomaaliya, halka qaar kalena ay dalalka deriska ah u qaxeen.

Dowladda waxay isku dayaysay inay ilaaliso xarumaha ay maamusho, iyadoo ciidamada AMISOM ay ka caawinayeen amniga. Laakiin awoodda dowladda wali waxay ku koobnayd qaybo ka mid ah Muqdisho iyo meelo kale oo xaddidan.

Sanadkii 2011 ayaa xaaladdu isbeddeshay. Ciidamada dowladda iyo AMISOM waxay sameeyeen howlgallo waaweyn, waxaana Al-Shabaab ay ka baxday qaybo badan oo Muqdisho ah.

Ka bixitaankaas wuxuu dowladda u abuuray fursad cusub. Markii dagaalladu ka yaraadeen qaybo ka mid ah magaalada, dowladda waxay awood u yeelatay inay ballaariso joogitaankeeda.

Laakiin guusha militari keliya kuma filnayn. Dowladda waxaa looga baahnaa inay goobahaas ka hirgeliso maamul, booliis, maxkamado iyo adeegyo shacabka.

Dib-u-heshiisiinta bulshada

Arrin kale oo muhiim ahayd xilligii Sheekh Shariif waxay ahayd dib-u-heshiisiinta Soomaalida.

Soomaaliya waxaa jiray dhinacyo badan oo siyaasadeed, beelo, kooxo hubaysan iyo maamulo kala duwan. Dowladda waxay u baahnayd inay hesho waddo ay dadkaas ugu soo dhowaan karto nidaamka siyaasadeed.

Sheekh Shariif wuxuu marar badan ku baaqay in khilaafaadka lagu xalliyo wadahadal, halkii hub loo adeegsan lahaa. Dowladda waxay xiriir la sameysay dhinacyo kala duwan oo Soomaaliyeed, waxaana la qabtay shirar iyo kulamo looga hadlayay mustaqbalka dalka.

Xiriirkii dowladda iyo Ahlu Sunna Waljamaaca wuxuu ahaa mid ka mid ah tusaalooyinka iskaashiga dhinacyada Soomaaliyeed. Heshiiskii lala galay Ahlu Sunna wuxuu dowladda ka caawiyay inay hesho taageero dhinaca amniga iyo siyaasadda ah.

Si kastaba ha ahaatee, dib-u-heshiisiintu ma ahayn hawl fudud. Waxaa jiray kooxo aan aqbalin dowladda, qaarna waxay ku adkaysteen inay dowladda ku beddelaan awood militari.

Taasi waxay keentay in dowladda ay isku mar isticmaasho laba waddo: dhinac dagaal iyo amni, dhinaca kalena wadahadal iyo dib-u-heshiisiin.

Xaaladda bani'aadamnimo

Sanadihii Sheekh Shariif waxaa Soomaaliya ka dhacay xaalado bani'aadamnimo oo aad u adag. Dagaallada joogtada ah waxay sababeen barakac, halka abaarihii 2011 ay xaaladda sii xumeeyeen.

Dad badan ayaa waayay xoolihii ay noloshooda ku tiirsanaayeen. Qoysas xoolo-dhaqato ah ayaa u guuray magaalooyinka iyagoo raadinaya biyo iyo cunto.

Carruur badan iyo haween ayaa ka mid ahaa dadka sida weyn u saameeyay abaarta iyo barakaca. Dadka ku noolaa xeryaha barakacayaasha waxay u baahnaayeen cunto, biyo, daawo iyo hoy.

Dowladda Sheekh Shariif waxay la shaqeysay hay'adaha caalamiga ah iyo kuwa samafalka si gargaar loo gaarsiiyo dadka dhibaataysan. Laakiin amni-darradu waxay mararka qaar adkaynaysay in gargaarku gaaro goobihii ugu baahnaa.

Xaaladdaas waxay muujisay in dhibaatada Soomaaliya aysan ahayn oo keliya arrin siyaasadeed ama militari. Waxay ahayd dhibaato taabanaysay nolosha qof kasta: cunno, caafimaad, hoy, waxbarasho iyo amni.

Adeegyada dowladda

Dowladdu waxay sidoo kale isku dayday inay dib u soo celiso adeegyada aasaasiga ah.

Dagaalladii daba dheeraaday waxay dhaawaceen hay'adihii dowladda iyo adeegyo badan oo bulshada muhiim u ahaa. Isbitaallo badan waxay ku shaqeynayeen xaalado adag, iskuullona waxay wajahayeen dhibaatooyin amni iyo dhaqaale.

Dowladda dhexe waxay lahayd awood dhaqaale oo xaddidan, sidaas darteed waxay si weyn ugu tiirsanayd taageerada beesha caalamka.

Si kastaba ha ahaatee, xilligii Sheekh Shariif waxaa la arkayay dadaallo lagu doonayay in dowladda laga dhigo hay'ad shaqeysa, halkii ay ahaan lahayd magac siyaasadeed oo keliya.

Waxaa la isku dayay in la xoojiyo wasaaradaha, ciidamada, booliiska iyo hay'adaha kale ee dowladda.

Khilaafaadkii gudaha dowladda

Inkasta oo dowladda ay dagaal kula jirtay kooxo hubaysan, haddana waxay sidoo kale la kulantay khilaafaad gudaha ah.

Madaxweyne Sheekh Shariif, Ra'iisul Wasaarayaal iyo Baarlamaanka ayaa mararka qaar isku khilaafay arrimo siyaasadeed.

Khilaafaadkaas waxay saameyn ku yeesheen shaqada dowladda. Markii madaxda dowladda ay isku mashquulaan khilaaf siyaasadeed, waxaa yaraada waqtiga iyo awoodda lagu qaban lahaa arrimaha amniga iyo adeegyada shacabka.

Hase yeeshee, khilaafaadkaas waxaa marar badan lagu xalliyay wadahadal iyo heshiisyo siyaasadeed.

Sanadkii 2011, markii khilaafkii madaxda dowladda uu gaaray heer sare, waxaa dhacay Kampala Accord. Heshiiskaas wuxuu noqday waddo lagu dejiyo khilaafkii u dhexeeyay madaxda sare, waxaana xoogga la saaray in dowladda ay u gudubto dhamaystirka howlaha ku-meel-gaarka ah.

Roadmap-ka siyaasadeed

Kadib heshiisyadii siyaasadeed, waxaa la bilaabay Roadmap-ka lagu soo afjarayay xilliga ku-meel-gaarka ah.

Roadmap-ku wuxuu ahaa qorshe ay dowladda iyo dhinacyada Soomaaliyeed ku qeexeen shaqooyinka muhiimka ah ee ay ahayd in la qabto ka hor dhammaadka xilliga ku-meel-gaarka ah.

Waxyaabaha muhiimka ahaa waxaa ka mid ahaa dastuurka, amniga, dib-u-heshiisiinta iyo dhismaha hay'adaha cusub.

Arrintan waxay Madaxweyne Sheekh Shariif iyo dowladdiisa siisay shaqo cad oo ay tahay inay dhammeeyaan ka hor Agoosto 2012.

Dastuurka cusub

Mid ka mid ah shaqooyinka ugu muhiimsanaa ee dhammaadkii xukunka Sheekh Shariif waxay ahayd diyaarinta Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah.

Dastuurku wuxuu ahaa dukumenti muhiim u ah nidaamka cusub ee Soomaaliya. Waxaa looga baahnaa inuu qeexo qaabka dowladda, xuquuqda muwaadiniinta iyo sida loo dhisayo nidaamka federaalka.

Doodo badan ayaa laga yeeshay qodobbada dastuurka. Qaar waxay la xiriireen awood-qaybsiga dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada, halka kuwo kalena ay ku saabsanaayeen xuquuqda shacabka iyo hay'adaha qaranka.

Ugu dambayn, Golaha Dastuurka Qaranka ayaa 1-dii Agoosto 2012 ansixiyay Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah.

Ansixinta dastuurka waxay ahayd tallaabo weyn oo ka mid ahayd geeddi-socodkii lagu soo afjarayay xilliga ku-meel-gaarka.

Baarlamaanka cusub

Kadib ansixinta dastuurka, waxaa la guda galay dhismaha Baarlamaanka Federaalka cusub.

Xildhibaanada cusub ayaa la soo xulay, waxaana 20-kii Agoosto 2012 la dhaariyay Baarlamaanka Federaalka.

Tani waxay ahayd dhacdo taariikhi ah, sababtoo ah waxay calaamad u ahayd dhammaadka hay'adihii hore ee ku-meel-gaarka ahaa.

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilka hayay ilaa geeddi-socodkan la dhammeystiray.

Markii Baarlamaanka cusub la dhisay, waxaa loo gudbay tallaabadii ugu dambeysay ee ahayd doorashada madaxweynaha.

Dhammaadkii xukunka Sheekh Shariif

Madaxweyne Sheekh Shariif wuxuu xilka qabtay Janaayo 2009, xilli dagaallo iyo xaalad siyaasadeed oo adag ay ka jireen Soomaaliya.

Waxa uu xilka hayay muddo ku dhow afar sano, waxaana muddadaas dhacay dhacdooyin badan oo waaweyn.

Waxaa jiray dagaallo culus oo Muqdisho ka dhacay, ciidamada dowladda ayaa la dhisay, AMISOM ayaa door weyn ka ciyaartay amniga, dowladda waxay la kulantay khilaafaad siyaasadeed, Soomaaliya waxaa ku dhacay abaar aad u daran, waxaana la bilaabay geeddi-socod cusub oo dastuur iyo federaal ah.

Dhamaadkii xukunkiisa, Soomaaliya waxay gaartay meel ka duwan tii uu xilka ku qabtay. Hay'adihii ku-meel-gaarka ahaa waxay ku dhowaa dhammaad, Baarlamaan cusub ayaa la dhisay, Dastuur cusub ayaa la ansixiyay, waxaana la diyaariyay doorasho madaxweyne oo ay sameeyaan xildhibaannada cusub.

Doorashadii 2012 waxay ahayd dhacdadii ugu dambeysay ee xukunkiisa. Sheekh Shariif wuxuu u tartamay xilka madaxweynaha, laakiin doorashadii ugu dambeysay waxaa ku guuleystay Xasan Sheekh Maxamuud.

Sheekh Shariif wuxuu aqbalay natiijada, waxaana sidaas ku soo dhammaaday xilligii uu ahaa Madaxweynaha Soomaaliya.

Sidee loo xusuustaa xilligii Sheekh Shariif?

Marka taariikh ahaan loo eego, xilligii Sheekh Shariif wuxuu ahaa xilli ay Soomaaliya isku dayaysay inay ka gudubto burbur iyo ku-meel-gaar una gudubto nidaam dowladeed oo cusub.

Waxaa jiray guulo iyo caqabado is barbar socday.

Dhinaca amniga, dowladda iyo AMISOM waxay dib u qabsadeen qaybo badan oo Muqdisho ah, waxaana la sameeyay dadaallo lagu dhisayo ciidamada Soomaaliya.

Dhinaca siyaasadda, waxaa jiray khilaafaad madaxda dowladda dhexdeeda ah, laakiin ugu dambayn waxaa la gaaray heshiisyo horseeday dhamaystirka xilliga ku-meel-gaarka.

Dhinaca bani'aadamnimo, shacabka waxay la kulmeen dagaallo, barakac iyo abaar, waxaana jiray dadaallo lagu gaarsiinayo gargaar dadka dhibaataysan.

Dhinaca dowlad-dhiska, waxaa la ansixiyay Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah, Baarlamaan cusubna waa la dhisay.

Sidaas darteed, xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed wuxuu ahaa bog muhiim ah oo ka mid ah taariikhda Soomaaliya. Ma ahayn xilli dhibaatooyinku dhammaadeen, laakiin wuxuu ahaa xilli dalka laga sameeyay tallaabooyin waaweyn oo siyaasadeed iyo amni oo lagu doonayay in Soomaaliya laga saaro nidaamkii ku-meel-gaarka ahaa.

Markii uu xilka ka degay 2012, Soomaaliya waxay ka gudubtay marxalad ku-meel-gaar ah oo dheer. Waxaa la dhisay hay'ado cusub, waxaana bilaabatay marxalad siyaasadeed oo cusub.

Taariikhda xilligiisa waxaa lagu fahmi karaa saddex eray oo waaweyn: dagaal, dib-u-dhis iyo kala-guur siyaasadeed.

Dagaalku wuxuu ahaa caqabaddii ugu weynayd, dib-u-dhiskuna wuxuu ahaa baahida ugu weyn, halka kala-guurka siyaasadeed uu noqday shaqadii ugu dambeysay ee xukuumaddiisu dhammaystirtay.

Xilligii Sheekh Shariif sidaas ayuu ku noqday mid ka mid ah marxaladihii Soomaaliya ay ku tallaabsatay waddadii dib-u-dhiska dowladnimada, iyadoo wali ay jireen caqabado badan oo u baahnaa in mustaqbalka wax laga qabto. 

TAARIIKHDA SOOMAALIYA XILLIGII MADAXWEYNE SHEEKH SHARIIF SHEEKH AXMED

Bogga 5: Gabagabadii Xilligii Sheekh Shariif iyo Dhaxalkii Siyaasadeed ee 2009–2012

Xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed wuxuu ahaa mid ka mid ah marxaladihii ugu muhiimsanaa ee taariikhda Soomaaliya ee dhow. Wuxuu xilka madaxweynaha qabtay Janaayo 2009, xilli dalka uu ku jiray dagaallo, khilaaf siyaasadeed, barakac iyo xaalad bani'aadamnimo oo aad u adag. Markii uu xilka ka degayay sanadkii 2012, Soomaaliya waxay gaartay marxalad cusub oo siyaasadeed, iyadoo la soo gabagabeeyay nidaamkii ku-meel-gaarka ahaa, la ansixiyay Dastuur Federaal Ku-Meel-Gaar ah, lana dhisay Baarlamaan cusub.

Si loo fahmo xilligii Sheekh Shariif, waxaa muhiim ah in la eego sida ay xaaladdu ahayd markii uu xilka qabtay iyo halka ay Soomaaliya gaartay markii uu xilka ka degay.

Bilowgii xukunka

Markii Sheekh Shariif loo doortay madaxweynaha Soomaaliya, dowladdu waxay ahayd mid ku-meel-gaar ah oo awooddeedu xaddidan tahay. Muqdisho waxaa ka socday dagaallo, kooxo hubaysan ayaa dowladda ka soo horjeeday, hay'adihii dowladduna waxay u baahnaayeen dib-u-dhis.

Madaxweynuhu wuxuu xafiiska yimid isagoo sheegay in loo baahan yahay dib-u-heshiisiin iyo in Soomaalida la isku keeno. Wuxuu doonayay in dadka ku kala aragtida duwan siyaasadda lagu soo celiyo wadahadal, isla markaana dowladda loo helo taageero gudaha iyo dibadda ah.

Laakiin xaaladda dalka waxay ahayd mid aad u adag. Dowladda ma haysan awood ay si buuxda ugu maamusho Soomaaliya oo dhan. Xitaa caasimadda Muqdisho, goobaha dowladda gacanta ku hayso waxay ahaayeen kuwo xaddidan.

Sidaas darteed, afartii sano ee uu xilka hayay waxay noqdeen isku day joogto ah oo lagu dhisayo dowlad awood badan, lagu xoojinayo amniga, laguna dhammeystirayo nidaamkii ku-meel-gaarka ahaa.

Dagaalladii Muqdisho

Dagaallada Muqdisho waxay ahaayeen qaybta ugu weyn ee xilligii Sheekh Shariif.

Ciidamada dowladda oo taageero ka helayay AMISOM waxay dagaallo la galeen kooxaha hubaysan. Dagaalladaas waxay sababeen dhimasho iyo dhaawac, waxayna shacabka ku qasbeen inay guryahooda ka cararaan.

Qoysas badan waxay noqdeen barakacayaal. Qaar waxay u guureen xaafado kale oo Muqdisho ah, halka qaar kalena ay aadeen gobollo kale ama dalalka deriska ah.

Dowladdu waxay isku dayday inay dib u hesho meelihii ay lumisay. AMISOM-na waxay door weyn ka qaadatay difaaca dowladda iyo howlgallada amni.

Sanadihii ugu dambeeyay ee xukunka Sheekh Shariif, gaar ahaan 2011, waxaa dhacay isbeddel weyn oo dhinaca amniga ah. Ciidamada dowladda iyo AMISOM waxay heleen guulo militari oo muhiim ah, Al-Shabaab-na waxay ka baxday qaybo badan oo Muqdisho ah.

Isbeddelkaas wuxuu dowladda u abuuray fursad ay ku ballaariso maamulkeeda gudaha caasimadda.

Laakiin guushaas ma aysan ka dhignayn in dhammaan dhibaatooyinkii amni la soo afjaray. Weerarro iyo khataro amni ayaa wali jiray, waxaana dowladda horyaallay shaqo kale oo ka weyn qabsashada dhulka: in la dhiso hay'ado dowladeed oo awood u leh inay dadka si joogto ah u maamulaan una ilaaliyaan.

Dhismaha ciidamada dowladda

Dhismaha ciidamada Soomaaliyeed wuxuu ahaa arrin aad muhiim u ahayd xukuumaddii Sheekh Shariif.

Dowladdu waxay u baahnayd ciidamo Soomaaliyeed oo awood u leh inay amniga dalka qaadaan. Waxaa la bilaabay tababaro, dib-u-habeyn iyo abaabul ciidan.

Ciidamada cusub waxay u baahnaayeen tababar, hub, gaadiid, dhar iyo mushaar joogto ah. Arrintaas waxay u baahnayd taageero caalami ah.

Booliiska Soomaaliyeedna wuxuu ahaa qayb kale oo muhiim ah. Dowladda waxay u baahnayd booliis ka shaqeeya gudaha magaalooyinka, ilaaliya shacabka, isla markaana ka shaqeeya sharci iyo kala dambeyn.

Dhibaatadu waxay ahayd in dhismaha hay'adaha amniga uu qaato waqti dheer. Ciidamo la tababaray oo keliya kuma filna dowladnimada; waxaa sidoo kale loo baahan yahay nidaam maamul, sharci, garsoor iyo dhaqaale.

Khilaafaadkii siyaasadeed

Intii uu Sheekh Shariif xilka hayay, dowladdu waxay wajahday khilaafaadyo gudaha ah.

Khilaafaadku wuxuu mararka qaar ka dhex jiray Madaxweynaha, Ra'iisul Wasaaraha iyo Baarlamaanka. Arrimaha lagu kala aragti duwanaa waxaa ka mid ahaa awood-qaybsiga, muddada hay'adaha ku-meel-gaarka ah iyo sida dalka loogu diyaarinayo nidaam cusub.

Khilaafaadkaas waxay mararka qaar gaareen heer sare, waxayna keeneen in madaxda dowladda ay ku mashquulaan arrimo siyaasadeed xilli dalka uu u baahnaa midnimo.

Sanadkii 2011, khilaafkii madaxda sare wuxuu gaaray meel adag. Waxaa loo baahday faragelin iyo wadahadal siyaasadeed si dowladda looga saaro isqabqabsiga.

Heshiiskii Kampala wuxuu noqday mid ka mid ah heshiisyadii muhiimka ahaa ee lagu dejiyay khilaafkaas. Kadib waxaa xoogga la saaray in dowladda ay dhammaystirto shaqooyinkii looga baahnaa ka hor dhammaadka xilliga ku-meel-gaarka.

Roadmap-ka iyo dhammaadka ku-meel-gaarka

Markii la gaaray 2011, waxaa si cad loo bilaabay qorshe lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Roadmap-ka siyaasadeed wuxuu qeexay shaqooyin ay ahayd in la qabto. Waxaa ka mid ahaa dib-u-heshiisiin, amni, dastuur iyo dhismaha hay'adaha cusub.

Madaxweyne Sheekh Shariif iyo madaxda kale ee Soomaaliyeed waxaa saarnaa mas'uuliyad weyn. Haddii howlahaas la dhammaystiri waayo, Soomaaliya waxay halis ugu jirtay inay sii waddo nidaam ku-meel-gaar ah oo muddo dheer socday.

Sidaas darteed, 2012 wuxuu noqday sanad ay dowladda si gaar ah ugu mashquulsanayd dhamaystirka geeddi-socodka.

Dastuurka

Dastuurku wuxuu ahaa mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee xilligii ugu dambeeyay ee Sheekh Shariif.

Soomaaliya waxay u baahnayd dastuur qeexaaya hay'adaha dowladda iyo nidaamka siyaasadeed ee cusub.

Waxaa la qabtay kulamo iyo shirar badan, waxaana laga dooday qodobo badan oo muhiim u ahaa mustaqbalka dalka.

Ugu dambayn, 1-dii Agoosto 2012, Golaha Dastuurka Qaranka wuxuu ansixiyay Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah.

Ansixinta dastuurku waxay noqotay tallaabo muhiim ah oo lagu dhammeystirayo xilliga ku-meel-gaarka.

Dastuurku wuxuu noqday saldhigga nidaamka federaalka ee cusub, waxaana lagu qeexay hay'adaha dowladda iyo qaabka loo dhisayo nidaamka siyaasadeed.

Baarlamaanka cusub

Kadib ansixinta dastuurka, waxaa la guda galay dhismaha Baarlamaanka Federaalka cusub.

Xildhibaannada ayaa la soo xulay, waxaana 20-kii Agoosto 2012 si rasmi ah loo dhaariyay Baarlamaanka cusub.

Dhacdadan waxay ahayd mid taariikhi ah. Waxay muujisay in Soomaaliya ay ka gudubtay hay'adihii hore ee ku-meel-gaarka ahaa, ayna bilaabayso nidaam cusub.

Baarlamaanka cusub wuxuu noqday hay'adda mas'uulka ka ah tallaabooyinka xiga ee siyaasadda dalka.

Markii Baarlamaanka la dhisay, waxaa la guda galay doorashada madaxweynaha cusub.

Doorashadii Madaxweyne 2012

Doorashadii madaxweynaha ee 2012 waxay ahayd dhacdadii ugu dambeysay ee xilligii Sheekh Shariif.

Sheekh Shariif wuxuu ahaa musharrax doonayay inuu sii wato hoggaanka dalka. Wuxuu xafiiska hayay ku dhowaad afar sano, waxaana muddadiisa dalka ka dhacay dagaallo, isbeddello amni iyo geeddi-socod siyaasadeed oo dheer.

Laakiin doorashadu waxay lahayd musharraxiin badan.

Xildhibaannada Baarlamaanka cusub ayaa ahaa kuwa dooranayay madaxweynaha, maadaama dalka uusan weli gaarin heer ay doorasho qof iyo cod ah ka dhacdo dalka oo dhan.

Wareegyo badan kadib, tartanku wuxuu ku soo ururay musharraxiin kooban.

Ugu dambayn, Sheekh Shariif iyo Xasan Sheekh Maxamuud ayaa isku soo haray wareeggii ugu dambeeyay.

Cod-bixintii ugu dambeysay, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa helay codadkii ugu badnaa, waxaana sidaas ku dhammaaday tartankii madaxweynenimada.

Sheekh Shariif wuxuu aqbalay natiijada doorashada, waxaana xilka madaxweynaha loo wareejiyay hoggaan cusub.

Tani waxay ahayd dhammaadkii rasmi ahaa ee xukunkiisii.

Maalintii uu xilka ka degay

Dhammaadkii xukunka Sheekh Shariif wuxuu ahaa mid muhiim ah sababtoo ah wuxuu xilka ku qabtay dowlad ku-meel-gaar ah, wuxuuna xilka ka degay iyadoo la dhisay hay'ado cusub oo federaal ah.

Afartii sano ee uu xilka hayay Soomaaliya waxay soo martay marxalado aad u adag.

Waxaa jiray dagaallo culus, barakac, abaar, khilaaf siyaasadeed iyo dhibaatooyin dhaqaale.

Laakiin waxaa sidoo kale jiray isbeddello muhiim ah.

Ciidamada dowladda ayaa la dhisay, AMISOM waxay gacan ka geysatay ballaarinta amniga, qaybo badan oo Muqdisho ahna waxaa dib loogu soo celiyay gacanta dowladda.

Dhinaca siyaasadda, Roadmap-ka ayaa la hirgeliyay, Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah ayaa la ansixiyay, Baarlamaan cusub ayaa la dhisay, waxaana la qabtay doorashadii madaxweynaha.

Sidaas darteed, marka laga hadlayo dhammaadkii xukunka Sheekh Shariif, waxaa la oran karaa wuxuu ahaa dhammaadka marxalad dheer oo Soomaaliya ku jirtay.

Maxaa lagu xusuustaa Sheekh Shariif?

Xilligii Sheekh Shariif waxaa lagu xusuusan karaa arrimo badan.

Waxaa lagu xusuustaa inuu xilka qabtay xilli dagaallo culus ay ka socdeen Muqdisho.

Waxaa lagu xusuustaa dadaalladii uu sameeyay ee ku saabsanaa dib-u-heshiisiinta iyo isku keenidda dhinacyada Soomaaliyeed.

Waxaa lagu xusuustaa dhismaha iyo tababarka ciidamada dowladda.

Waxaa lagu xusuustaa wada shaqayntii dowladda iyo AMISOM ee dagaalladii Muqdisho.

Waxaa lagu xusuustaa khilaafaadkii siyaasadeed ee gudaha dowladda iyo heshiisyadii lagu xallinayay.

Waxaa lagu xusuustaa abaartii iyo xaaladdii bani'aadamnimo ee 2011.

Waxaa lagu xusuustaa Roadmap-kii lagu soo afjarayay xilliga ku-meel-gaarka ah.

Waxaa kale oo lagu xusuustaa Dastuurkii Federaalka Ku-Meel-Gaarka ahaa ee la ansixiyay 2012 iyo dhismihii Baarlamaanka cusub.

Ugu dambayn, waxaa lagu xusuustaa doorashadii 2012 ee uu ku waayay xilka madaxweynaha, isagoo natiijada aqbalay.

Qiimeynta xilliga Sheekh Shariif

Taariikh ahaan, xilligii Sheekh Shariif ma ahayn xilli ay Soomaaliya dhammaan dhibaatooyinkeeda xallisay. Dhibaatooyin badan ayaa wali jiray markii uu xilka ka degayay.

Amniga dalka wali wuxuu ahaa mid jilicsan. Ciidamada Soomaaliyeed wali waxay u baahnaayeen tababar iyo dhismo dheeraad ah. Dhaqaalaha dowladda wuxuu ahaa mid xaddidan. Dib-u-heshiisiinta Soomaalidana wali ma dhammaan.

Laakiin xilligaas waxaa dhacay isbeddel siyaasadeed oo muhiim ah.

Soomaaliya waxay ka gudubtay marxalad ku-meel-gaar ah oo dheer, waxayna bilowday nidaam federaal ah oo cusub.

Waxaa muhiim ah in la fahmo in isbeddelkaas uusan ahayn wax hal maalin ku yimid. Wuxuu ahaa natiijada sannado badan oo shirar, heshiisyo, khilaafaad, dagaallo iyo dadaallo siyaasadeed ah.

Sheekh Shariif wuxuu hoggaaminayay dalka inta badan marxaladdaas, sidaas darteed magaciisu wuxuu si gaar ah ugu xiran yahay xilligii 2009–2012.

Gabagabo

Xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed wuxuu ahaa bog gaar ah oo ka mid ah taariikhda Soomaaliya.

Wuxuu xilka qabtay iyadoo Soomaaliya ay ku jirtay xaalad dagaal iyo kala-guur siyaasadeed. Dowladda uu hoggaaminayay waxay la kulantay caqabado badan oo isugu jiray amni, siyaasad iyo xaalad bani'aadamnimo.

Dagaalladii Muqdisho waxay ahaayeen caqabaddii ugu weynayd, halka dhismaha ciidamada iyo dib-u-heshiisiintu ay ahaayeen shaqooyin muhiim ah.

Sanadkii 2011, xaaladda amni waxay gashay marxalad cusub kadib markii Al-Shabaab ay ka baxday qaybo badan oo Muqdisho ah. Isla waqtigaas, dalka waxaa saameeyay abaar aad u daran oo shacabka ku keentay dhibaato weyn.

Dhanka siyaasadda, khilaafaadyo badan ayaa dhacay, laakiin ugu dambayn waxaa la gaaray Roadmap lagu soo afjarayo xilliga ku-meel-gaarka ah.

Sanadkii 2012 ayaa la dhammeystiray tallaabooyinkii ugu waaweynaa. Dastuurka Federaalka Ku-Meel-Gaarka ah ayaa la ansixiyay, Baarlamaanka cusub ayaa la dhisay, kadibna waxaa la qabtay doorashadii madaxweynaha.

Doorashadii ugu dambeysay, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku guuleystay, halka Sheekh Shariif uu xilka ka degay.

Sidaas ayuu ku dhammaaday xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed.

Marka laga eego dhinaca taariikhda, xilligiisu wuxuu ahaa xilli dagaal iyo dowlad-dhisid isku mar socdeen; xilli khilaaf siyaasadeed iyo heshiisyo ay is barbar socdeen; xilli shacabka ay la kulmeen dhibaatooyin waaweyn, laakiin sidoo kale la qaaday tallaabooyin muhiim ah oo lagu dhisayo nidaam cusub oo dowladeed.

Sheekh Shariif wuxuu xafiiska madaxweynaha ka tagay iyadoo Soomaaliya ay ka gudubtay dowladdii ku-meel-gaarka ahayd, waxaana halkaas ku soo dhammaaday bogga taariikhda ee 2009–2012.

Afarta sano ee uu xilka hayay waxay noqdeen marxalad Soomaaliya u dhexeysay laba xaaladood: bilowgii xukunkiisa waxaa jiray dowlad awooddeedu aad u xaddidan tahay, halka dhammaadkiisana la dhisay hay'adihii siyaasadeed ee lagu bilaabay nidaamka federaalka cusub.

Taasi waa sababta xilligii Sheekh Shariif Sheekh Axmed loogu xusuusto inuu ahaa mid ka mid ah marxaladihii ugu muhiimsanaa ee Soomaaliya ay kaga gudubtay nidaamkii ku-meel-gaarka ahaa una gudubtay marxalad cusub oo dowladnimo.

Halkaas ayuu ku soo dhammaanayaa taxanaha shanta bog ee taariikhda Soomaaliya ee xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed, 2009–2012.